مجتمع آموزش عالی تاریخ سیره و تمدن اسلامی
جستجو
Close this search box.


1-در آئينه عاشورا
محمد صادق موسوي گرمارودي، چاپ اوّل، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، 1380، 144 ص، رقعي، فارسي.
در روزگار ما كه تغيير و تحولات سخت گريبان آدمي را گرفته است، تنها يك تلاش، نويدبخش رهايي انسان خواهد بود و آن، بهره‏ گيري از آموزه‏هاي حوادث بزرگ تاريخ بشريت است؛ و چه حادثه‏ اي بزرگ‏تر وسازنده ‏تر از حادثه عاشورا؟!

«كربلا» عصاره تاريخ است و «عاشورا» آبروي عشق؛ و «محرّم» هويت شيعه. آن‏گاه كه بحران معنويت با جهل مردم دست در دست هم، جامه حق بر باطل پوشاندند، اندوه‏بارترين واقعه تاريخ رخ داد. افسوس كه نداي حق‏طلبي عاشورا هرگز به درستي شنيده نشد و كژفهمي‏ها و غرض‏ورزي‏ها سيماي حقيقي‏اش را وارونه جلوه داده است!

كتاب «در آئينه عاشورا» تلاشي است براي شناساندن بيشتر ريشه‏هاي انقلاب حسيني و انگيزه‏هاي مخالفان آن؛ ولي نه به گونه‏اي كه درسي باشد براي مردمان آن روزگار. بلكه افشاگري‏يي باشد عليه مخالفان آن؛ گرچه در صف دوستان باشند و نيز شاهد و حجتي باشد بر دوستان؛ گرچه ندانند در صف دشمنان ايستاده‏اند.

آنچه بيشتر، نويسنده را آزرده ساخته و او را وادار كرده تا دست به قلم برد و تحليلي واقع بينانه‏تر از حادثه عاشورا ارائه دهد، رويكرد برخي به اصطلاح روشن‏فكران و مطبوعات‏چي‏هاي اين عصر و زمانه است كه مي‏انديشند هر لحظه، بايد پاي در ركاب تغييرات و تحوّلات مدرنيته كرد و چالاك، او را به هرسوي كه مي‏رود، همراهي كرد. غافل از آن كه سواره نيستند؛ بلكه سياهي لشكري شده‏اند و خدايان مدرنيته به هر سوي كه اراده كنند، آنها را به دنبال خود مي‏كشند. روشن‏فكراني كه واقعه عاشورا را داستاني كهنه به حساب مي‏آورند و آن را مربوط به زمان گذشته و پيشينيان و نه عصر مدرنيته، قلمداد مي‏كنند و يادآوري آن را ترويج خشونت و عصبيّت قومي مي‏دانند.

نويسنده با ترتيب دادن نوشته خود در هفت قطعه، به تحليل و بررسي تاريخ صدر اسلام و اندكي قبل از آن، تا حادثه عاشورا پرداخته و بيشترين همّت خود را به بررسي دگرگوني ارزش‏هاي اسلامي و تحريف سنّت نبوي و جدا سازي بعثت از غدير توسط مشركان و منافقان نهاده است و اذهان را به پيامد اين فاجعه عظيم معطوف كرده است.

قلم روان و عبارت‏هاي دلنشين نويسنده، گرچه اثري كوتاه را خلق كرده است، اما با اطمينان مي‏توان مطالعه آن را به عموم، بويژه نسل جوان جستجوگر، كه هم ريشه در آرمان‏هاي عاشورا دارد و هم ناخواسته خود را در روزگار پرطمطراق تجدّد و مدرنيته مي‏بيند، پيشنهاد كرد.

قطعات هفت‏گانه كتاب، از اين قرار است: برداشتي آزاد ـ مخالفين عاشورا ـ شرايط آماده ـ وقتي ستم قانون مي‏شود ـ خفقان اموي ـ باطل در لباس حق ـ جوابي بر آن گفتار.

گفتني است قطعه هفتم مشخصاً به پاسخ‏گويي يكي از مقالات، كه برداشتي انحرافي و مغرضانه از حادثه عاشورا داشته و در يكي از روزنامه‏ها به چاپ رسيد، پرداخته است.

در پايان، فهرستي از نمايه‏ها به كتاب ضميمه شده كه مراجعه به متن كتاب را آسان‏تر نموده است.

2- عزّت و افتخار در حماسه حسيني عليه‏السلام

علي نهاوندي، چاپ اوّل، مشهد، انتشارات عروج انديشه، 1381، 94 ص، پالتويي، فارسي.

اين كتاب به بهانه سال عزّت و افتخار حسيني به رشته تحرير در آمده و در پنج فصل تنظيم شده است. در هر فصل، موضوعات متنوّعي را با استناد به آيات و روايات مطرح كرده است. عناوين فصل‏هاي كتاب عبارتند از:

فصل 1. واژه‏شناسي عزّت و افتخار (18-12).

فصل2. عزّت و افتخار در فرهنگ عاشورا (24 ـ 19).

فصل3. اسباب عزّت و افتخار از منظر دين (64 ـ 25).

فصل4. موانع عزّت و عوامل ذلّت (82 ـ 65).

فصل5. عزّت و افتخار در آيينه اشعار (87 ـ 83).

اين كتاب با آن كه مختصر و كم حجم است، اما موضوعات متعدّد و فراواني را مطرح كرده است كه هركدام، مي‏تواند بهانه‏اي براي پژوهش‏هاي عميق‏تر و وسيع‏تر در آن زمينه باشد.

3- عبرت‏هاي عاشورا

سيداحمد خاتمي، چاپ اوّل، قم، دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، 1379، 200 ص، رقعي، فارسي.

حوادثي در تاريخ رخ مي‏دهد كه هيچ‏گاه از ذهن بشر پاك نخواهد شد. اين حوادث به ميزان نياز حيات معنوي و اجتماعي بشر به آنها، تأثيرگذار و مورد اقبال قرار خواهد گرفت. حادثه عاشورا در قلّه اين حوادث قرار دارد. عاشورا تنها مورد توجه يك طبقه خاصّ اجتماعي نبوده، بلكه همه طبقات در همه اعصار تلاش كرده‏اند تا با بررسي و تحليل وقايع، نوعي ارتباط با آن برقرار كنند. انديشمندان بسياري از اديان و مكاتب و فرقه‏ها و نژادهاي مختلف پيرامون اين رخداد عظيم سخن گفته‏اند و هريك در خورشأن و مقام علمي و اجتماعي خود آموزه‏هايي از آن را براي مخاطبان خود به ارمغان آورده‏اند.

آنچه بيش از هرچيز حادثه كربلا را پرفروغ و سازنده نموده و با نگاهي به آينده در زندگي بشر مطرح كرده، همانا توجه به پيام‏هاي معنوي عاشوراست كه هم در انگيزه‏هاي پيدايش آن و هم در دل آن نهفته است. پيام‏هايي كه امروزه از آن به «عبرت‏هاي اين حادثه بزرگ» نيز تعبير مي‏شود. عبرت‏هاي عاشورا درسي است كه حسين عليه‏السلام آموزگار آن است و همه جا، مدرسه آن و همه نسل‏ها، دانش آموختگان آن.

كتاب «عبرت‏هاي عاشورا» كه با الهام از تأكيدات و هشدارهاي رهبر معظّم انقلاب، در چند سخنراني، به رشته تحرير در آمده است؛ پنج عامل زير را در پيدايش حادثه عاشورا داراي نقش اساسي مي‏داند:

1. كنارگذاردن وصاياي پيامبراكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم .

2. رنگ باختن معنويت پس از پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم .

3. افول غيرت ديني.

4. كوتاهي خواص از انجام رسالت خود.

5. نفوذ و حاكميت نفاق، بويژه نفاق پنهاني پس از پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم .

تحليل و شناخت هريك از عوامل ياد شده، نه تنها مي‏تواند براي جامعه شيعي امروز ما، كه براي هر ملت تحت ستم و عدالت‏خواه كه در پي عزّت و سربلندي است، عبرت‏آموز باشد.

حوادثي در تاريخ رخ مي‏دهد كه هيچ‏گاه از ذهن بشر پاك نخواهد شد. اين حوادث به ميزان نياز حيات معنوي و اجتماعي بشر به آنها، تأثيرگذار و مورد اقبال قرار خواهد گرفت. حادثه عاشورا در قلّه اين حوادث قرار دارد.

نويسنده در اين كتاب تنها به بررسي سه عامل نخست پرداخته و عامل چهارم را در كتاب «رسالت خواص» به بحث كشيده است و در واقع كتاب «رسالت خواص»، جلد دوم كتاب حاضر خواهد بود و عامل پنجم را نيز در كتاب «سيماي نفاق از ديدگاه قرآن» مطرح كرده است.

و اما اين كتاب در شش فصل سامان يافته است:

فصل نخست را به «عبرت‏آموزي در قرآن و روايات» اختصاص داده است.

فصل دوم سخن از «خطر بزرگ ارتجاع» و بازگشت به ضدّ ارزش‏هاي جاهلي به ميان آورده است.

در فصل سوم، چهارم و پنجم به عوامل زمينه‏ساز حادثه عاشورا پرداخته است؛ يعني در فصل سوم به كنار گذاشتن وصاياي نبيّ‏اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم و عدم تمسّك به قرآن و عترت و در فصل چهارم به رنگ‏باختن معنويت كه ارمغان بزرگ بعثت نبوي بوده است و افول غيرت ديني كه نتيجه تسامح و تساهل در دين است، اشاره شده است…

در فصل ششم كه آخرين فصل كتاب است، دو سخنراني مهمّ رهبر معظّم انقلاب، تحت عنوان ضمايم، به كتاب ملحق شده است.

4- اصلاح‏گرائي از منظر حسين بن علي عليهما‏السلام

محمدجواد رودگر، چاپ اوّل، قم، انتشارات تجلّي، 1380، 70 ص، پالتويي، فارسي.

كسب معرفت و بصيرت نسبت به بُعد احياگري و اصلاح‏طلبي امامان معصوم عليهم‏السلام كه هر كدام در عصر و زمانه خود بدان قيام كرده‏اند، از جهات مختلف يك ضرورت اجتناب‏ناپذير براي مردم و رهبران نهضت اسلامي ما به شمار مي‏آيد. انقلاب اسلامي ما كه خود را داراي عقبه فرهنگي و عقيدتي در قرآن و عترت مي‏داند، امروز بيش از هرچيز نيازمند بازنگري اهداف و آرمان‏هاي مقدّس خويش و جهت‏گيري اصلاح انديشه و عمل بر اساس اهداف و آرمان‏هاي قرآني، علوي و حسيني است. اين انقلاب كه با جان‏فشاني و مبارزه خالصانه همه اقشار، يك نظام توانمند را پديد آورد نه تنها مشابهت فراوان با نهضت مقدّس كربلا دارد، بلكه مي‏توان انقلاب خميني قدس‏سره را نزديك‏ترين قيام اصلاح طلبانه تاريخ به نهضت حسيني عليه‏السلام دانست. لذا امروز نيز كه گفت‏وگو در باره اصلاحات و اصلاح‏طلبي در ميان رهبران و جامعه بحث روز انقلاب است؛ بايد كوشيد تا نقش احياگرانه و اصلاح طلبانه حسين بن علي عليه‏السلام را بهتر و بيش‏تر بشناسيم و مؤلّفه‏هاي اصيل احياي تفكّر ديني و اصلاح‏گرايي را در جامعه خويش بازيابيم. بديهي است شناخت پيشينه نهضت حسيني عليه‏السلام از اين منظر و با اين رويكرد، ضروري‏تر مي‏باشد؛ چرا كه «قيام عاشورا» الگويي حياتي و كارآمد براي احياي انديشه ديني و اصلاح اجتماعي است. بر خلاف طرح‏هاي به ظاهر اصلاح طلبانه وارداتي، كه با بافت و هويت ديني جامعه انقلابي ما سازگاري ندارد، نهضت عاشورا با خون و گوشت مردم ما آميخته است.

نويسنده به اميد آن كه اين نوشته پيش درآمدي باشد تا انديشمندان و پژوهشگران باب اين مباحث را بيش‏تر بگشايند، موضوعات زير را به اختصار مطرح كرده است:

ـ مفهوم‏شناسي اصلاح و احياء

ـ مؤلّفه‏هاي اصلاح گرايي و احياگري در انديشه و عمل حسين بن علي عليه‏السلام

ـ آسيب‏شناسي اصلاح‏طلبي و احياگرايي

ـ استاد شهيد مطهري و اصلاح‏طلبي

ـ روش‏شناسي اصلاح‏گرايي در نهضت عاشورا

ـ لايه‏هاي مختلف قيام عاشورا

ـ چگونه به قيام كربلا نگاه كنيم؟

5- آذرخشي ديگر از آسمان كربلا

محمدتقي مصباح يزدي، چاپ پنجم، قم، مؤسّسه آموزشي ـ پژوهشي امام خميني(ره)، 1380، 239 ص، وزيري، فارسي.

كتاب حاضر از دوازده سخنراني استاد مصباح يزدي فراهم آمده است كه در محرّم 1421 قمري در حسينيه شهداي قم ايراد گرديده است. اين كتاب در سال 1380 شمسي براي اوّلين‏بار منتشر و در همان سال، پنج‏بار تجديد چاپ شده است. اين كتاب (سخنراني‏ها) بيشتر ناظر به شبهات و تهاجمات آشكار و پنهان اعتقادي، فرهنگي و سياسي دشمنان است كه سخنران محترم با درس‏آموزي و عبرت‏گيري از حادثه تلخ كربلا، مسائل جاري فرهنگي، اجتماعي و سياسي را نيز مورد تحليل و نقد قرار داده است.

عناوين اصلي اين مجموعه، عبارت است از:

ـ شبهاتي پيرامون عاشورا و بزرگداشت آن.

ـ زمينه‏هاي قيام عاشورا

ـ هدف قيام عاشورا

ـ امر به معروف و نهي از منكر

ـ وظايف حكومت و مردم در شرايط حاضر

به دليل اهميت موضوعات مطرح شده در اين كتاب به برخي از مطالب آن اشاره مي‏كنيم:

ـ چرا بايد به ياد وقايع عاشورا عزاداري كرد؟

ـ نقش عاشورا در بقاي اسلام.

ـ قداست و تحريف ناپذيري قيام عاشورا.

ـ زمينه‏هاي اجتماعي انحراف جامعه.

ـ تشابه جامعه ما با زمان امام حسين عليه‏السلام . ـ هدف امام علي عليه‏السلام ارائه الگوي حكومت اسلامي.

ـ روش‏هاي به كارگيري عوامل انحراف جامعه از سوي معاويه.

ـ فعاليّت مخفيانه امام حسين عليه‏السلام در زمان معاويه.

ـ علل انفعال جامعه در برابر فعاليت‏هاي معاويه.

ـ اصلاح مفاسد، هدف اصلي قيام امام حسين عليه‏السلام .

ـ اصلاح از ديدگاه منافقان و اصلاح مطلوب.

ـ وظيفه مسلمانان در برابر منكرات. ـ مقابله با تهاجم فرهنگي.

ـ ايجاد تشكّل‏هاي اسلامي براي انجام فعاليّت‏هاي اجتماعي.

ـ امر به معروف و نهي از منكر در قرآن.

6- فرهنگ سخنان امام حسين قدس‏سره

محمد دشتي، چاپ اوّل، قم، مؤسسه تحقيقاتي اميرالمؤمنين(ع)، 1377، 751 ص، وزيري، فارسي.

ششمين جلد از مجموعه 15 جلدي «نهج الحياة» كه جلد نخست آن، به سخنان پيامبران الهي و مجلّدات بعدي، هركدام به سخنان يكي از چهارده معصوم عليهم‏السلام اختصاص دارد، با عنوان «فرهنگ سخنان امام حسين عليه‏السلام » منتشر شده است. در اين كتاب 440 حديث از امام گردآوري شده است. مجموعه اين احاديث، موضوع‏بندي نسبتاً مناسبي دارد كه همين موضوعات براساس نظام الفبايي فهرست ابتدايي كتاب را تشكيل داده است و از واژه «آب» شروع و به واژه «ياري طلبيدن» ختم مي‏شود. البته هر موضوع اصلي، داراي چند موضوع فرعي نيز هست كه با شماره‏هاي جداگانه مشخص شده‏اند. مثلاً در زير موضوع اصلي «ازدواج»، موضوعات فرعي؛

ـ ازدواج فرزندان آدم عليه‏السلام

ـ ازدواج موقت

ـ ازدواج سياسي

ـ سادگي ازدواج

ـ مشورت در ازدواج

ـ معيار ازدواج

ـ تعدد زوجات

آمده است كه در مقابل هريك، شماره صفحه كتاب نيز ذكر شده است.

همچنين براي دست‏يابي آسان‏تر به موضوعات فرعي، فهرست ديگري از مجموعه عناوين فرعي به صورت الفبايي همراه با ارجاعات در پايان كتاب فراهم آمده است.

از ديگر ويژگي‏هاي اين كتاب، آن است كه قبل از ذكر حديث، در حدّ امكان و به اختصار به علت، مكان و زمان صدور حديث و هدف امام عليه‏السلام از بيان آن، اشاره شده است و تلاش گرديده تا در كنار هر حديث، نتيجه‏هاي لازم و اهداف آموزشي آن مشخص شود.

آوردن سلسله راويان هر حديث در پاورقي، ويژگي مثبتي است كه محققان را در تشخيص جايگاه حديث، از نظر صحّت و ضعف، ياري مي‏دهد و نيز در ذكر منابع و مدارك حديث، تنها به يك يا دو منبع بسنده نشده و سعي گرديده تامنابع مختلف از شيعه و سني ذكر شود.

نويسنده و همكاران ايشان، هدف اصلي خود را از اين كتاب و مجلدات ديگر، معرفي اسوه‏ها و ارزش‏هاي ناب اسلامي به جامعه، خصوصاً نسل جوان، برشمرده‏اند. به همين دليل، از آوردن تمام راويان منسوب به امام عليه‏السلام صرف‏نظر كرده‏اند و تنها احاديث معتبر را در اين مجموعه جاي داده‏اند. لذا رواياتي را انتخاب كرده‏اند كه:

1 ـ مخالف قرآن نباشد.

2 ـ مخالف سنت رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم نباشد.

3 ـ مخالف عقل (مستفاد از قرآن و حديث) نباشد.

4 ـ مخالف اجماع علماي شيعه نباشد.

5 – مخالف اصول مسلّم اعتقادي نباشد.

6 ـ مخالف صفات و ويژگي‏هاي معصومين عليهم‏السلام (مانند علم غيب، عصمت‏و…) نباشد.

7- كتاب‏شناسي تاريخي امام حسين عليه‏السلام

محمد اسفندياري، چاپ اوّل، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، 1380، 520 ص، وزيري، فارسي.

انگيزه اصلي اين پژوهش، كه كتاب‏شناسي تاريخي امام حسين عليه‏السلام نام گرفته است؛ پاسخ به اين پرسش‏ها است:

1 ـ صد كتاب مهم در باره امام حسين عليه‏السلام به عربي و فارسي كه از ديرباز تاكنون نوشته شده، كدام است؟

2 ـ محتوا و اشتراكات و امتيازات آنها چيست؟

3 ـ ترتيب تاريخي آنها چگونه است؟

نويسنده با انتخاب، معرفي و توصيف صد كتاب در صفحه 57 تا 284 به نخستين پرسش، پاسخ گفته است. و به پرسش دوم در مقدمه اين پژوهش در صفحه 30 پاسخ داده است، و زير عنوان «نتايج»، پانزده مورد را به عنوان نتيجه‏گيري از بررسي صد كتاب مطرح كرده است.

و نيز با چيدن كتاب‏ها براساس تاريخ تأليف و سبقت در انتشار، به پرسش سوم نيز پاسخ داده است.

آنچه از اين پژوهش حاصل آمده، يك كتاب‏شناسي تاريخي است كه اوّلاً بيشتر توصيفي است نه تحليلي و انتقادي، ثانياً گزيده است تا جامع، ثالثاً اين‏كه ملاك گزينش اين صد كتاب و در نتيجه مهم بودن آنها نزد نويسنده چه بوده است؛ خود مي‏تواند مهم باشد. از اين رو، نويسنده در صفحه 24 مي‏گويد:

معيار ما براي گزيدن هر كتاب، «مهم» بودن آن است؛ با قطع نظر از مثبت و منفي يا درست و نادرست بودن آن. بنابراين، ممكن است كتابي مهم باشد، اما معتبر و متقن نباشد.

سپس هشت معيار گزينش كتاب‏ها را چنين برمي‏شمارد:

يكم: قدمت آن تا هنگام تأليف كتاب بحارالانوار؛ مشروط به اين‏كه با مسامحه برخوردار از يكي ديگر از معيارها باشد.

دوم: تأثيرگذاري آن؛ مشروط به اين‏كه تأثير آن فقط بر عوام نباشد.

سوم: مرجع بودن آن؛ مشروط به اين‏كه ضعيف يا ناقص نباشد.

چهارم: ندرت موضوع آن؛ مشروط به اين‏كه محتواي آن درست و متقن باشد.

پنجم: مخدوش بودن آن؛ مشروط به اين‏كه صبغه و زبان علمي داشته باشد.

ششم: اعتبار آن؛ مشروط به اين‏كه حاصل اجتهاد و تحقيق نويسنده باشد.

هفتم: ابتكاري بودن آن؛ مشروط به اين‏كه مطالب جديد آن، ضعيف (نه مخدوش) نباشد.

هشتم: تحليلي بودن آن؛ مشروط به اين‏كه تحليل‏هاي كتاب، ضعيف (نه مخدوش) و تكراري نباشد.

كتاب‏شناسي كتاب‏شناسي‏هاي امام‏حسين عليه‏السلام كه نويسنده قبل از معرفي صد كتاب مهم، گردآوري كرده به اين پژوهش جايگاه ويژه‏اي بخشيده است؛ چرا كه هر پژوهشي بايد مسبوق به كتاب‏شناسي باشد، حتي اگر موضوع پژوهش، كتاب‏شناسي باشد.

اين كتاب‏شناسي‏ها از صفحه 41 آغاز و در صفحه 56 پايان مي‏پذيرد. وي چهل و سه عنوان كتاب‏شناسي را معرفي و توصيف اجمالي كرده است.

همچنين ضميمه كردن «كتاب‏شناسي امام حسين عليه‏السلام در الذريعه» ويژگي ديگر اين پژوهش است. اين ضميمه كه از صفحه 285 تا 491 ادامه دارد و نيمي از حجم كتاب را به خود اختصاص داده است؛ به معرفي حدود نهصد كتاب ازجلدهاي مختلف الذريعه پرداخته است. قبل از معرفي كتاب‏ها، زندگي‏نامه مختصري از شيخ آقا بزرگ تهراني مؤلف كتاب «الذريعة الي تصانيف الشيعه» همراه با بررسي كتاب «الذريعه» عرضه شده است.

مقدمه عالمانه اين پژوهش (40-19) و ورود و خروج شايسته ايشان در بحث، گوياي شرح صدر و سوز دل نويسنده در حرفه كتاب‏شناسي است كه حاصل سال‏ها تجربه در اين زمينه است. ايشان فهرست نگاري و ويرايش را با قلمي روان تقديم پويندگان اين راه كرده است. از جمله اين‏كه شيوه تدوين و نگارش اين كتاب‏شناسي را برپايه رساله سي‏وپنج صفحه‏اي «آيين تدوين كتاب‏شناسي» بنا نهاده كه از همين نويسنده قبلاً در آغاز كتاب «كتاب‏شناخت»، (چاپ اوّل، قم، نشر خرّم، 1376) منتشر شده است.

در پايان كتاب فهرست راهنما از اشخاص، سازمان‏ها، كتاب‏ها و نشريات، همراه با شماره صفحه بازيابي آن در متن كتاب به گونه‏اي قاعده‏مند فراهم آمده است.

8- فرهنگ عاشورا

جواد محدّثي، قم، نشر معروف، 512ص، وزيري، فارسي.

نويسنده در پيش‏گفتار كتاب، هدف از تدوين اين فرهنگ را چنين ذكر مي‏كند:

«هدف از تدوين اين فرهنگ‏نامه، آن بوده است كه يك مجموعه يك جلدي، فشرده، دَم دست و كاربردي، حاوي لازم‏ترين دانستني‏ها پيرامون موضوعاتي كه به آن نهضت جاويد، چه در عصر حادثه و چه زمان‏هاي پس از آن تا امروز مربوط مي‏شود، ارائه گردد.

از اين رو، مدخل‏هاي كتاب كه به ترتيب الفبا است، اشخاص، گروه‏ها، جاها، كتاب‏ها، اصطلاحات، سنّت‏ها، شعاير، تعاليم مكتبي و محورهاي ديگر را كه به نحوي در ارتباط با فرهنگ عاشورا است، شامل مي‏شود.»

يكي از مزاياي اين فرهنگ نامه، آن است كه در پايان اغلب مطالب مربوط به هر عنوان، با علامت (g) به مطالب عنوان يا عنوان‏هاي ديگر كه به نوعي به مطلب مورد نظر مربوط است و در اين كتاب مورد بحث قرار گرفته است، ارجاع داده مي‏شود.

مثلاً در آخر مطلبي كه در زير عنوان «اهل بيت» آمده است، با علامت g به دو عنوان ديگر «عترت» و «بني‏هاشم» ارجاع داده شده است. ايجاد اين نظام ارتباطي ميان مطالب كتاب، بهره خواننده را از كتاب افزايش مي‏دهد.

گاهي مدخل‏ها نيز داراي ارجاع است و عناوين و مدخل‏هاي مشابه يكي به ديگري ارجاع داده شده است. مثلاً «خون خداg ثاراللّه» بدين معني كه مطلبي زير عنوان «خون خدا» نيامده است و بايد به زير عنوان «ثاراللّه» مراجعه كرد. گرچه نويسنده معيار ارجاع مدخل‏ها را ذكر نكرده است، ولي روشن است كه سعي شده تا ميان مدخل‏هاي مشابه، مدخلي كه مشهور و معروف‏تر است، به عنوان مدخل اصلي برگزيده شود و مدخل غير مشهور به آن ارجاع گردد. به هر حال، به دليل نظام الفبايي مدخل‏ها، خواننده از طريق هر كدام از مدخل‏هاي مشهور و غير مشهور كه ابتدا در نظرش مي‏آيد، مي‏تواند به مطلب خود دست يابد.

از امتيازات اين فرهنگ‏نامه، اين است كه در پانوشت صفحات، علاوه بر مآخذ مطالب، گاهي كتاب‏ها و منابع ديگري معرفي شده است كه براي علاقه‏مندان مطالعه، بيشتر سودمند است.

9-پس از پنجاه سال

پژوهشي‏تازه‏پيرامون‏قيام‏امام‏حسين عليه‏السلام

سيدجعفر شهيدي، چاپ بيست و يكم، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1377، 216 ص، رقعي، فارسي.

نويسنده كه سابقه طولاني پژوهشي در زمينه تاريخ اسلام دارد، با ترديد در آثار مورّخان ساده لوح حادثه عاشورا كه در پاره‏اي اوقات، دستاويزي براي شرق شناسان و معاندان اسلام و تشيع شده است و با يقين به اين مهم كه كمتر حادثه تاريخي است كه از رنگ و تبليغات سياسي امويان و عباسيان و با تعصبات ديني، بركنار مانده و حقيقت آن دگرگون نشده باشد، دست به پژوهشي نو پيرامون حادثه عظيم كربلا زده است.

ايشان معتقد است خواندن متن تاريخ آن سال‏ها به تنهايي كافي نيست، بلكه بايد تاريخ را با ديگر شرايط، از جمله وضع جغرافيايي، اقتصادي و اجتماعي سنجيد. لذا مورّخان پيشين هر چند در ثبت و ضبط آن وقايع كوشيده‏اند، اما در تحليل و تحقيق آن، چنان كه بايد رعايت شرايط لازم نشده است. و اگر تاريخ اسلام با بينشي نو بررسي شود، پرده از روي بسياري از وقايع پراهميت برداشته خواهد شد. اين پژوهش گرچه از مآخذ نزديك‏تر به حادثه، به دليل عدم احتمال دستكاري و تغيير، استفاده كرده است؛ اما در تحليل و بررسي، به نوشته‏هاي بعد نيز از قرن پنجم تا عصر حاضر مراجعه كرده و حتي آثار مورّخان غربي را از نظر دور نداشته است.

نويسنده با پيش كشيدن اساسي‏ترين پرسش كه پس از گذشت پنجاه سال از رحلت پيامبر اسلام صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم «حادثه كربلا چرا رخ داد؟» خيمه مطالب خود را كه در سي قطعه سامان داده، برستون همين پرسش بناكرده است و با طرح پرسش‏هاي فرعي ديگر، تلاش نموده تا پاسخ‏هاي مستند و قانع كننده‏اي پيش روي خوانندگان قرار دهد. وي در همين ارتباط مي‏گويد:

براي آن كه پاسخ درست را دريابم، دين و معتقدات خود را نا ديده گرفته‏ام، روايات و داستان‏هاي ضدّ و نقيض بيش از يك قرن را كنار هم گذاشته‏ام و از ميان همه، آن را نوشته‏ام كه گذشته از تاريخ درست، شرايط اقليمي، ديني، اقتصادي و اجتماعي نيز، آن را تأييد مي‏كند. من در اين كتاب از زاويه‏اي بدين حادثه نگريسته‏ام كه در گذشته كمتر بدان توجه كرده‏اند. اگر در چنين كوششي توفيق يافته باشم، يقين دارم آنچه به دست آورده‏ام، عبرتي براي حال و آينده خواهد بود. چه اگر قهرمان حادثه كشته شده است، آنچه او براي آن جنگيد و آنان كه براي رسيدن بدان هدف بدو وعده ياري دادند و به وعده خود وفا كردند يا نكردند، در طول تاريخ فراوان بوده و هستند و خواهند بود.

نويسنده كوشيده است تا چرائي قيام حسين عليه‏السلام و به دنبال آن، رويداد عظيم عاشورا را در عوامل زير بيابد:

ـ دگرگون كردن اصول مسلّم اسلامي و رواج بدعت‏ها.

ـ سمت و سو گرفتن جامعه به سوي ارتجاع جاهلي و دوري از ارزش‏هاي قرآني و نبوي صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم .

ـ رواج تفسير و تأويل‏هاي نابجا از مسائل دين (قرآن و سنّت نبوي صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم ).

ـ نفوذ منافقان و وابستگان فرهنگي و اقتصادي به بلوك اموي در حوزه مديريت و خلافت مسلمانان.

ـ زنده شدن اختلافات قومي و قبيلگي در حوزه‏هاي اصلي و محوري سرزمين اسلامي.

ـ ظهور طبقه سرمايه دار و ثروت اندوز در ميان مسلمانان و دوري از قسط و عدالت.

ـ سكوت صحابه و نخبگان و سرداران در برابر كژي‏ها و انحرافات.

10- قيام جاودانه

(سخني‏چندپيرامون‏عاشوراوآفاق‏آن)

محمدرضا حكيمي، چاپ اوّل، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1373، 231 ص، رقعي، فارسي.

در تاريخ بشر هيچ‏گاه فاجعه‏اي به اين عظمت رخ نداده بود كه كسي مانند يزيد پسر معاويه، در جاي كسي مانند پيامبر آخرالزمان و آورنده قرآن، حضرت محمد صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم بنشيند و به نام خليفه و جانشين پيامبر خدا و نماينده نظام قرآني و مجري احكام قرآن، بر مردم حكم راند و سرنوشت اسلام و مسلمانان را تعيين كند. و اين چنين حقّ و باطل باهم آميخته شود كه همگان از تميز آن دو در حيرت شوند. اين‏جاست كه يكي از نشانه‏هاي بسيار سترگ رسالت‏هاي بزرگ، جداسازي حق از باطل است، در همه نمودهاي حق و همه نمودهاي باطل. رسالت جداسازي حق از باطل و عدل از ظلم، به منظور پايداري حق و عدل و نابودي باطل و ظلم ـ همواره ـ رسالتي عظيم است و عاشوراي عظيم، تجلّي تامّ اداي اين رسالت است. عاشورا فريادي است كه براي هميشه خواب غفلت را از سرهاي شورگستران آبادي‏ها و افق‏ها بيرون كرد. عاشورا براي هميشه حق را از باطل جدا ساخت، تا ديگر يزيديان عصرها نتوانند با پوشش اسلام، جاهليت را زنده سازند، چه جاهليت كهن و چه جاهليت نو.

«قيام جاودانه» برداشتي است نو و در عين حال مستند از عاشورا با همين نيت كه پيام واقعي عاشورا همين است و بس. گرچه جداسازي حقّ و باطل به دنبال خود، عاشورا را به عنوان يك حركت انقلابي سرمشق انسان‏هاي آزاده معرفي مي‏كند و مشعل جاويدي است كه قرآن و عترت را از هم ناگسستني ساخته و عقبه فكري و اعتقادي خود را در سخنان پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم جسته است. عاشورا علاوه بر آن كه رمز بقاي اسلام و قرآن است، حضور مجدّد پيامبران است در قله فريادگري و هدايت. عاشورا نه تنها براي انسان ديروز هدايت ساز بوده كه براي انسان نو نيز هويت بخش است. و نگاهش به آفاق بشريت است اولاً و اتحاد بزرگ اسلامي ثانياً. چرا كه عاشورا همان گونه كه در بعثت ريشه دارد (آن چنان كه يزيديان در جاهليت)، منطق قرآني غدير را در مقابل مغالطه‏كاران اشرافيت جاهلي و نفاق جديد مطرح مي‏كند، و هم نگاهي به مهدي؛ يعني آخرين خاستگاه ارزش‏هاي انساني و الهي نيز دارد و اگر عاشورا نبود و يا امروز و فردا عاشورا همچنان به عنوان يك حادثه تاريخي در كتاب‏ها و سينه‏ها بماند، جاده هدايت الهي انسان، شروع و پايان ندارد و نتيجه آن، همان است كه زورمندان و توحيد ستيزان در پي آن هستند و آن، گمراهي بشر در همه تاريخ است و اينجاست كه عاشورا هم آيه‏هاي سبز ملكوت را زمزمه مي‏كند و هم براي پايداري ملك، عدالت را فرياد مي‏كند.

قيام جاودانه، رمز جاودانگي عاشورا را در همين مي‏داند كه اگر حسين انقلابي بزرگ بود، اما عدالت خواه هم بود. گرچه افسوس بس‏گران كه عاشورا هم، چنان كه بايد شناخته باشد، شناخته نيست؛ دوست به گونه‏اي عاشورا را ننمايانده است و دشمن به گونه‏اي عاشورا را پوشانده است!

قيام جاودانه، نخبگان و حكمرانان را هشدار مي‏دهد كه براي بقاي دين و دنيا، راهي جز به صحنه كشاندن عاشورا نيست و مسلمانان را كه دو تكليف بزرگ در برابر عاشورا دارند:

1. تجديد نظر در شناخت عاشورا، شناختي ژرف و گسترده، و رابطه آن با اهداف پيامبران و آرمان‏هاي قرآن؛ و سپس شناساندن آن به همه ابعاد، و رساندن پيام آن، به همه انسان‏ها به نام يك وظيفه بزرگ انساني و يك اقدام سترگ اسلامي.

2. تجديد نظر در چگونگي بهره وري از عاشورا و بهره رساني به انسان‏ها به وسيله آن و برگزاري مراسم آن و مناسبات متعصبان و شرايط ضروري و بسيار مهم و لازم الرعايه وعّاظ حسيني و ذاكران و مداحان و… و خلاصه بازسازي فرهنگ عاشورا و گسترش دادن نفوذ آن در نسل‏ها و عصرها… به منظور رهايي خلق‏ها از باطل و ستم و رسيدن به حق و عدالت.

نويسنده در قيام جاودانه، آنچه را گفتيم، در هشت بخش سامان داده است:

عاشورا و جهان اسلام ـ عاشورا و انسان نو ـ عاشورا و عدالت ـ عاشورا، انقلاب‏ها و حكومت‏ها ـ حكومت مسانخ ـ اسلام و مردم (دين مردمي) ـ طاغوت‏زدايي، تنها راه رهايي ـ عدالت، محو سيماي فقر.

منبع : کوثر > پاييز 1380، شماره 51
صص 90-102

پديد آورنده : عبد العلي براتي

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *