در فرهنگ عرب جاهلی، واژگان و عبارات مرتبط با «بیت» نقشی فراتر از معناهای مکانی ایفا می‌کردند و در پیوند با ساختار قبیله‌ای و روابط خویشاوندی، دلالت‌های هویتی و اجتماعی می‌یافتند. عبارت «اهل‌بیت» گرچه در جاهلیت به شکل مصطلح و تثبیت شده‌ای مانند دوره اسلامی به کار نمی‌رفت، اما همان کاربردهای اولیه و بعضا بسیط از آن عبارت نیز نیاز به پژوهش تاریخی دارد.
سؤال اصلی این پژوهش آن است که: عبارت یا مفهوم «اهل‌بیت» در دوره جاهلی چگونه به کار می‌رفته و آیا این مفهوم نقش نمادینی در تثبیت منزلت اجتماعی برخی خاندان‌ها داشته است؟ روش تحقیق این مقاله، توصیفی‌ـ‌تحلیلی است و با بهره‌گیری از منابع ادبی مانند اشعار جاهلی، آثار تاریخی، متون انساب و واژه‌نامه‌های مرتبط انجام شده است.
یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که عرب جاهلی گرچه همیشه از تعبیر لفظی «اهل‌بیت» استفاده نمی‌کرد، اما در زبان و ذهنیت خود، انگاره‌ای در جهت اهتمام به برخی از خاندان‌های برتر را می‌پروراند. این مفهوم در آغاز بیشتر جنبه خونی و قبیله‌ای داشت، اما در سیر تحولی تدریجی، به عنصری در ساختار منزلت اجتماعی و گاه فرهنگی بدل شد؛ عنصری که بعدها در فضای وحیانی اسلام، معنایی جدید و دینی پیدا کرد. از این رو، بررسی تحولات مفهومیِ «اهل‌بیت» از جاهلیت تا صدر اسلام، در فهم جایگاه اهل‌بیت پیامبر(ص) نقش مهمی ایفا می‌کند.
برای مشاهده متن کامل مقاله فایل را دانلود نمایید.
