مجتمع آموزش عالی تاریخ سیره و تمدن اسلامی
جستجو
Close this search box.


پژوهش حاضر در دو مقطع كلى به شناسايى و معرفى مقاتل و نگاشته‏ هاى مربوط به تاريخ عاشورا از آغاز تا عصر حاضر مى‏پردازد. در دو شماره پيشين، به مقطع نخست آن، پرداخته شد و گفته شد كه مقطع اول از دو بخش سامان يافته است: بخش اول به شناسايى و معرفى فهرست ‏وار مقاتل از آغاز تا قرن هفتم اختصاص يافته و در بخش دوم، به معرفى توصيفى آثار موجود در تاريخ عاشورا تا قرن هفتم، پرداخته شده است. در اين بخش، ادامه اين نوشتار كه به مقطع دوم پرداخته، ارائه مى‏شود. مقطع دوم كه درباره مقاتل و نگاشته‏ هاى قرن هشتم تا چهاردهم است نيز شامل دو بخش است: در بخش نخست، پس از بيان يك مقدمه، به شناسايى و معرفى چند اثر مهم از قرن هشتم تا عصر حاضر پرداخته شده و در بخش دوم به شناسايى و معرفى مهم‏ترين آثار قرن‏هاى معاصر كه نقش بسزايى در تحريف و ارائه گزارش نادرست و جعلى و در برخى موارد، افسانه‏اى، درباره قيام عاشورا داشته‏ اند و در متن از آن‏ها به «منابع تحريف‏ گستر» ياد شده، اختصاص يافته است.

واژگان كليدى: امام حسين عليه‏السلام، عاشورا، مقتل نگارى، قرن هشتم تا چهاردهم و منابع تحريف‏گستر.

مقطع دوم: قرن هشتم تا قرن چهاردهم

پيش از پرداختن به اين دوره تاريخى، يادآورى اين نكته ضرورى است كه سه قرن هشتم، نهم و دهم، دوره افول مقتل‏نويسى و عاشورانگارى است و به جز موارد معدودى كه گزارش شده، آثار مهمى در اين سه قرن، تدوين و نگارش نشده و بر فرض نگارش، افزون بر آن‏كه خود آن آثار موجود نيستند، نام و نشانه‏اى از آن‏ها در نگاشته‏هاى بعدى ثبت نشده است. اوج مقتل‏نويسى در اين دوره، مربوط به قرن چهاردهم است. البته روند تاريخى مقتل‏نويسى در قرن دوازدهم و سيزدهم يك‏سان بوده است.

با توجه به آن‏كه بخشى از نگاشته‏ هاى تاريخ عاشورا از قرن هشتم تا عصر كنونى برگرفته از همان اخبار و گزارش‏هاى كهن درباره واقعه عاشوراست، و بخش ديگر، نقل‏ها و گزارش‏هايى است كه چندان مأخذ معتبرى ندارد، ارائه فهرستى مفصل از اين نگاشته‏ها كه از قرن دوازده به اين سو، رو به افزايش داشته، افزون بر آن‏كه كم‏فايده است، خارج از حوصله اين نگاشته است،1 تا چه رسد به اين‏كه معرفى اجمالى تك‏تك آن‏ها صورت گيرد. از اين رو در اين بخش از نوشتار، ابتدا به معرفى چند اثر مهم و مشهور در تاريخ عاشورا در اين دوره پرداخته و سپس به شناسايى و معرفى چند اثر مهم كه نقش مهمى در ارائه چهره تحريف‏گونه از حادثه عاشورا داشته‏اند و از آن‏ها مى‏توان به منابع «تحريف‏گستر» تعبير كرد، پرداخته مى‏شود.

بخش اول: معرفى چند نگاشته مهم مستقل و غير مستقل در تاريخ عاشورا

چنان‏كه گفته شد، اگرچه پرداختن به بسيارى از نگاشته‏هاى اين دوره، تلاشى وقت‏گير و كم‏فايده است، اما برخى از نگاشته‏هاى اين مقطع، از ويژگى‏ها و امتيازات خاصى برخوردارند كه معرفى اجمالى آن‏ها، مفيد و در مواردى، لازم است كه در ذيل به آن پرداخته مى‏شود.

1. البداية و النهايه؛ ابوالفداء اسماعيل بن كثير دمشقى ( م 774 ق)

ابن‏كثير از مورخان شافعى‏مذهب بيشترين اخبار خود را درباره قيام امام حسين عليه‏السلام، از تاريخ طبرى به اختصار نقل كرده است.2 افزون بر اين، او از برخى از مقاتل، همانند مقتل احمد بن حنبل،3 ابن ابى‏الدنيا،4 بغوى5 و محدثانى، هم‏چون شعبى،6 يعقوب بن سفيان7 و… گزارش‏هايى را آورده است.

او از اين رو كه شاگرد ابن‏تيميه8 (م 728 ق) (بنيان‏گذار انديشه‏هاى وهابيت) بوده، از افكار ستيزه‏جويانه وى با شيعه، متأثر است، از اين رو در نگاشته خود، بر شيعه به سبب عزادارى براى امام حسين عليه‏السلام خرده گرفته و اين كار را بدعت و ريا دانسته است!9 وى حتى پا را در اين باره فراتر گذاشته و در جايى از اثرش، با عنوان «قصة الحسين بن على و سبب خروجه من مكة فى طلب الامارة و…»10 برداشت و تفسير تحريف‏آميز و وارونه از هدف و انگيزه قيام امام حسين عليه‏السلامارائه كرده و حضرت را همانند انسان‏هاى بى‏ايمانِ قدرت‏طلب و رياست‏خواه دانسته كه نهضت خود را به انگيزه طلب حكومت (طلب الاماره) و دست‏يابى به قدرت، برپا داشته است! او با اين سخن، به اين قيام الهى و دينى، ماهيتى سياسى ـ دنيوى داده است.

افزون بر اين، او گزارش حوادث سال 61 ق مربوط به قيام امام حسين عليه‏السلام را با عنوان «و هذه صفة مقتله مأخوذة من كلام أئمة هذا الشأن لا كما يزعمه أهل التشيع من الكذب» آغاز كرده و با اين تعبير، ناهمسويى و تقابل خود را با شيعه نشان داده است. وى در اين قسمت، اگرچه همان گزارش‏هاى طبرى را ـ چنان‏كه گذشت طبرى نيز بيشتر از ابومخنف و راويان ديگر، نقل كرده ـ آورده است، اما در پايان آن، از اين‏كه طبرى اخبار ابومخنف شيعى را آورده (در حالى كه احاديث او نزد ائمه اهل‏سنت به رغم شمرده شدن وى از محدثان اهل ضبط، ضعيف شمرده شده است) بر او خرده گرفته و افزوده است كه اگر طبرى و امثال او چنين اخبارى را درباره قيام عاشورا نياورده بودند، او آن‏ها را بيان نمى‏كرد، هرچند برخى از آن‏چه آورده، در آن مناقشه و نظر است.11

هم‏چنين ابن كثير اگرچه عقوبت دنيوى كشندگان امام حسين عليه‏السلام را پذيرفته و بر اين باور است كه افراد اندكى، جان سالم از آن بدر بردند،12 اما حوادث خارق‏العاده پس از شهادت امام حسين عليه‏السلام، از قبيل سرخى آسمان و باريدن خون از آن، كسوف خورشيد، جارى شدن خون از ديوارهاى كاخ ابن زياد و… را منكر شده و با آن‏كه اعتراف كرده كه طبرانى و حاكم نيشابورى اخبارى را در اين باره آورده‏اند، اما گفته است كه چنين احاديث دروغ آشكارى را شيعه جعل كرده است!13

2. تسليه‏المُجالس و زينه‏المَجالس؛ سيدمحمد بن‏ابى‏طالب حسينى‏موسوى حائرى كركى(متوفاى قرن‏دهم)

نويسنده اين كتاب از دانشوران گمنام قرن نهم و دهم است. از تاريخ ولادت و وفات او اطلاع چندانى در دست نيست، اما در جايى از اين كتاب، از زيارت مرقد شريف رسول خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله در سال 921 ق ياد كرده است14 و در جاى ديگر از همين اثر، از كتاب ديگرش به نام السجع النفيس فى محاورة الغلام (الدلام) و ابليس ياد كرده است15 كه به گفته آقا بزرگ تهرانى، كتاب ياد شده در سال 955 ق نگاشته شده است.16 بنابراين، زمان نگارش تسلية المجالس پس از سال 955 ق است.

اين كتاب در ده مجلس سامان يافته است: مجلس اول (ج1، ص 53 ـ 139) و مجلس پنجم تا دهم (ج 2، ص 85 ـ 548) درباره امام حسين عليه‏السلام است. سه مجلس دوم، سوم و چهارم به ترتيب درباره پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله، اميرالمو?نين عليه‏السلام و امام حسن عليه‏السلاماست. بنابراين چون بيشتر اين كتاب مربوط به امام حسين عليه‏السلام است، به مقتل الحسين عليه‏السلام نيز شهرت دارد.17

نگارنده، بدون تصريح به نام كتاب روضة الشهداء از آن نام مى‏برد و مى‏گويد اين اثر را همانند آن نگاشتم،18 اما با بررسى و مقايسه اين نگاشته با روضة الشهداء، دانسته مى‏شود كه اين اثر، نظم و تدوين روضة الشهداء را نداشته و تنها نثر آن، همانند روضة الشهداء، فصيح و مُسَجّع است. البته از بُن‏مايه و نظريه‏اى كه روضة الشهداء بر آن مبتنى است و بر اساس آن سامان يافته؛ يعنى مسئله آميخته شدن زندگى پيشوايان و اولياى الهى به بلا، متأثر است.

اين كتاب يك اثر تاريخى ـ روايى است و در گزارش قيام كربلا، كاملاً متأثر از گزارش‏هاى مقتل‏الحسين خوارزمى است و بسيارى از گزارش‏هاى آن را با اندكى تفاوت، آورده است. هم‏چنين علامه مجلسى از اين كتاب، بسيار در بحارالانوار بهره برده است. مباحث مجالس مربوط به امام حسين عليه‏السلام به قرار ذيل است:

مجلس اول: در ستم‏هايى كه بر امام حسين عليه‏السلام رفت و ثواب گريستن بر حضرت.

مجلس پنجم: در فضائل و مناقب امام حسين عليه‏السلام و روايات پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله درباره شهادت آن حضرت.

مجلس ششم: خروج حضرت از مدينه و سكونت در مكه و ارسال مسلم بن عقيل به كوفه.

مجلس هفتم: حركت امام به سوى كوفه و حوادث بين راه و رسيدن به كربلا تا شهادت حضرت و يارانش.

مجلس هشتم: وقايع پس از عاشورا و بردن اسرا به كوفه و شام و خطبه‏هاى آنان.

مجلس نهم: مباحث پراكنده‏اى از قبيل: تعداد جراحات امام حسين عليه‏السلام، روايات مربوط به شهادت حضرت، پاداش شهادت، بيان موضع حاكمان بنى‏اميه و بنى‏عباس درباره قبر امام حسين عليه‏السلام و قيام مختار.

مجلس دهم: فضيلت و پاداش زيارت امام حسين عليه‏السلام.

3. بحار الانوار (جلد 44 و 45) و جلاء العيون؛ محمدباقر مجلسى (م1110 ق)

علامه مجلسى به مناسبت پرداختن به زندگى ائمه عليهم‏السلام در بحار الانوار، بخشى از جلد چهل و چهارم (باب بيست و چهارم از صفحه 174 به بعد) و تمام جلد چهل و پنجم (تا پايان باب پنجاه از چاپ جديد وجزء دوم و سوم جلد دهم از چاپ قديم)؛ يعنى بيش از يك و نيم جلد از اين كتاب را به زندگانى امام حسين عليه‏السلام و مقتل ايشان و حوادث پس از شهادت حضرت در قالب 27 باب، اختصاص داده است. به اين بخش از كتاب بحار، مقتل بحار الانوار گفته مى‏شود. تاريخ پايان نگارش اين جلد (جلد دهم چاپ قديم) ربيع‏الاول 1079 است.19

برخى از عناوين مطالب اين دو جلد بحار الانوار، عبارت‏اند از: امامت آن حضرت و معجزات و مكارم اخلاق او؛ احتجاجات آن حضرت با معاويه؛ آيات تأويل شده درباره شهادت ايشان؛ إخبار خدا به پيامبران درباره شهادت آن حضرت؛ إخبار پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله، اميرالمو?نين عليه‏السلام و خود امام حسين عليه‏السلام به شهادتش؛ پاداش گريستن بر مصيبت آن حضرت؛ حوادث پس از بيعت مردم با يزيد تا شهادت آن حضرت؛ رخ‏دادهاى پس از شهادت امام عليه‏السلام، رخ‏دادهاى خارق‏العاده در جهان پس از شهادت آن حضرت (گريستن آسمان و زمين، خسوف و كسوف و…)؛ مرثيه‏هايى كه در سوگ حضرت گفته شده است؛ مجازات قاتلان آن حضرت؛ احوال مردم در روزگار وى؛ همسران و فرزندان امام عليه‏السلام؛ احوال مختار و جور خلفا به قبر آن حضرت.

البته شايان توجه است كه جلد 98 بحارالانوار نيز درباره فضيلت و پاداش زيارت امام حسين عليه‏السلام و انواع زيارت وارده درباره ايشان است.

مجلسى به سبب آن‏كه اخبار قيام عاشورا را در اين اثر از منابع مختلف كه در مواردى، ضعيف و مجهول هستند گرد آورده است، در برخى موارد، از نقل گزارش‏هاى ضعيف، موهن و سست، مصون نمانده است. براى نمونه، گزارش كيفيت به ميدان رفتن و شهادت حضرت عباس كه از مشهورترين روضه‏هاى اهل منبر و مداحان است، اعتبار چندانى ندارد.20 همين‏طور افسانه ساربان امام حسين عليه‏السلام،21 جريان شفا يافتن دختر يهودى با خون بدن يك مرغ22 و قصه مرد اسدى و شير،23 از بى‏اعتبارترين، سست‏ترين و موهن‏ترين گزارش‏هايى است كه در اين كتاب آمده است.

بخش مقتل اين كتاب با عنوان محن الابرار فى ترجمة مقتل بحارالانوار در معجزه و مصيبت نور ديده احمد مختار به قلم محمدحسن هشترودى تبريزى، ترجمه و منتشر شده است.24 هم‏چنين همين بخش به صورت مهذب با عنوان المختار من مقتل بحارالانوار: عرض وثائقى موجز لأحداث ثورة الحسين عليه‏السلام به اهتمام محسن اراكى چاپ شده است.25

هم‏چنين مجلسى بيش از يك سوم از كتاب فارسى جلاء العيون را كه مربوط به زندگانى چهارده معصوم عليهم‏السلام است، به اخبار و گزارش‏هايى درباره زندگى، مناقب، معجزات، اخبار غيبى درباره شهادت امام حسين عليه‏السلام و نهضت عاشورا و حوادث پس از آن، در قالب 23 فصل، اختصاص داده است.26 وى در اين اثر، گزارش‏هاى متعددى را از منابع كهن و متأخر آورده است. البته او در اين كتاب همانند بحار الانوار، برخى از گزارش‏هاى ضعيف و جعلى را نيز آورده است.27

4. مقتل الامام الحسين عليه‏السلام (جلد 17 عوالم العلوم و المعارف و الاحوال من الآيات و الاخبار و الاقوال)؛ عبداللّه‏ بحرانى (م 1130 ق)

عبداللّه‏ بحرانى از شاگردان برجسته علامه مجلسى است. وى جلد هفدهم از كتاب مفصل خود، عوالم العلوم را همانند استادش مجلسى، در قالب 27 باب، به شرح زندگانى و قيام امام حسين عليه‏السلام و حوادث پس از آن و از جمله، قيام مختار اختصاص داده است. ساختار، ابواب و عناوين مطروحه در عوالم، تقريباً همانند كتاب بحارالانوار است، زيرا وى همانند مجلدات ديگر عوالم العلوم، بيشتر مطالب نگاشته خود را از همين بخش از كتاب بحارالانوار استادش گرفته و در مواردى، بر آن مطالبى افزوده كه اين امر سبب شده است كه نگاشته او در مقايسه با بحارالانوار، حدود صد صفحه حجيم‏تر شود. البته تبويب و فصل‏بندى اين نگاشته، مناسب‏تر به نظر مى‏رسد.

5. قَمقام زَخّاز و صَمصام بَتّار؛ نگاشتة فرهاد ميرزا معتمدالدوله (م 1305 ق)

نويسنده اين اثر، فرزند عباس ميرزا و نوه فتحعلى شاه، از دولت‏مردان عصر ناصرى است.28 تاريخ آغاز تأليف كتاب، 1303 و پايان آن، ذى‏حجه 1304 است.29 اين اثر به فارسى نگاشته شده و نويسنده آن به سبب تفألى كه به قرآن زده و نذرى كه كرده بود، كتاب را نوشته است.30 وى نام اثر خود را با عنوان غريب و ناآشناى «قَمْقام زَخّار و صَمْصام بَتّار؛ درياى آكنده و شمشير برنده» نام نهاده است. اين نگاشته از مقاتل مهم است، زيرا ـ چنان كه خود نويسنده آن گفته است ـ در نگارش اين اثر، تتبع و تحقيق بسيار كرده و از آثار نگاشته شده پس از قرن يازدهم (به سبب عدم اعتبار آن‏ها) استفاده نكرده است،31 از اين رو نگاشته وى در مقايسه با نگاشته‏هاى معاصر و حتى پيش از خود، از اعتبار خاصى برخوردار است.

اين كتاب در دو جلد سامان يافته است. جلد نخست، زندگى امام حسين عليه‏السلام و مباحثى همانند قيام مسلم بن عقيل و حوادث مربوط به قيام امام حسين عليه‏السلام از آغاز تا شهادت اصحاب را در روز عاشورا دربردارد. جلد دوم به مباحثى، از قبيل شهادت بنى‏هاشم و امام عليه‏السلام و حوادث پس از شهادت حضرت از قبيل اسارت اهل‏بيت عليهم‏السلامو بردن آنان به كوفه و شام و بازگرداندن آنان به مدينه، عقوبت كشندگان امام عليه‏السلام، قيام توابين و مختار و بيان اشعارى در سوگ امام پرداخته است.

از نكات برجسته و تحقيقى اين كتاب، ضبط درست اسامى اشخاص و مكان‏ها و ترجمه و توضيح صحيح معانى اسما، مكان‏ها، لغات، اشعار و امثال در بسيارى از موارد، و در مواردى، معرفى و بيان شرح حال كوتاه برخى از افراد است.

بخش دوم: معرفى چند نگاشته مهم تحريف گستر تاريخ عاشورا در قرن‏هاى معاصر

مقدمه

چنان كه گفته شد، در قرن‏هاى اخير آثار بسيارى درباره قيام حضرت سيدالشهداء عليه‏السلامنگاشته شده است كه در اين ميان، برخى از آن‏ها به سبب شهرت نويسندگانشان يا به سبب برخى از ويژگى‏ها و امتيازات خود نگاشته، تأثير بسزايى در تبليغ و ترويج برخى از گزارش‏هاى سست و نادرست و تحريف‏آميز، و در مواردى موهِن در تاريخ عاشورا داشته است. البته مطالعه و بررسى در زمينه‏ها، علل و عوامل جعل و ترويج گزارش‏ها و باورهاى تحريف‏آميز و وارونه در تاريخ‏نگارى عاشورا، پژوهش مستقلى را مى‏طلبد، اما آن‏چه در اين نگاشته مختصر مى‏توان به آن اشاره كرد، آن‏كه از قرن پنجم به بعد، دانش تاريخ‏نگارى به تدريج رو به افول گذاشت. اين امر معلول عواملى، از قبيل دور شدن از منابع كهن و به فراموشى سپردن تدريجى آن‏ها از يك سو، و بى‏توجهى و حتى حذف عمدى آن‏ها از طرف برخى از فرقه‏هاى مذهبى متعصب از سوى ديگر و اقبال و توجه خاص جامعه به بيشتر دانستن درباره اين واقعه از سوى سوم بود. در نتيجه، زمينه نگارش آثار تحقيقى از ميان رفت و جاى خود را به نگاشته‏هايى با رويكردهاى ادبى و اجتماعى داد كه بيشتر متأثر از عواملى، چون باورهاى مذهبى، ذوق و سليقه‏هاى شخصى و درونى نويسندگان، شرايط اجتماعى و جغرافيايى حاكم بر پديد آورندگان آن آثار و توجه به سليقه و خواست مخاطبان و خوانندگان بود.

به تعبير ديگر، از دوره ياد شده، مقتل‏نويسان و تاريخ‏نگاران عاشورا از يك سو به سبب دلايلى كه بيان شد به روايات و گزارش‏هاى تاريخى كهن واقعه عاشورا كمتر توجه داشتند و از سوى ديگر، به سبب عظمت اين حادثه و شيفتگى جامعه شيعه و حتى سنى براى افزودن به آگاهى‏هاى خود درباره اين واقعه، زمينه را براى توسعه و شاخ و برگ دادن به برخى از اخبار اين واقعه و حتى در مواردى، جعل آن، فراهم ديده و بسته به ذوق و تعهد و تخصص‏شان در اين حوزه، به حوادث و روى‏دادهاى اين واقعه افزودند، تا آن‏جا كه از قرن دهم به اين سو با نگارش روضة الشهداء، اين رويكرد شتاب خاصى به خود گرفته و در طول چهار قرن بعد، نگاشته‏هايى از قبيل منتخب طريحى، تظلم الزهراى قزوينى، محرق القلوب نراقى، الدمعة الساكبه بهبهانى، معالى السبطين مازندرانى و از همه مهم‏تر، اكسير العبادات دربندى پاى به عرصه وجود گذاشتند كه چون نويسندگان آن‏ها عمدتاً از دو زاويه ابتلا و آزمايش و نگاه عاطفى و احساسى كه غم و اندوه، يكى از عناصر لازم و مهم اين نوع نگاه است، به اين حادثه نگريستند، در روايت و برداشت خود از اين حادثه بزرگ، چندان پاى‏بند به مصادر كهن و قابل اعتماد تاريخى نشدند، بلكه آن‏چه بيشتر مورد عنايت و تأكيد آنان بود، تدوين و تأليف اثرى عاطفى ـ احساسى و حزن‏آور و غم‏انگيز درباره اين واقعه و به قصدِ مجالس روضه‏خوانى و سوگوارى بود تا مخاطبان و شنوندگان آن، هرچه بيشتر متألم و متأثر شده و عزادارى و گريه كرده و اشكى بريزند. از اين رو به كارگيرى واژگان و مضامينى از قبيل گريستن (بكاء)، اشك (دمع)، مصيبت، حزن و غم، غربت و بى‏كسى، تشنگى، اسارت، ذلت و خوارى، بلا و ابتلا در اين گونه برداشت، بسيار رايج، و در مواردى مبالغه‏آميز بوده است. البته در اين ميان آن‏چه به چنين برداشتى از تاريخ عاشورا بيشتر دامن زده و آن را فزون‏تر مورد تأكيد و تأييد قرار داد، رويكرد سطحى و عوام‏پسند برخى از شاعران، مداحان و تعزيه‏خوانان بود كه در محافل و مجالس مداحى و تعزيه‏خوانى، بر طبل چنين برداشتى هرچه بيشتر كوبيدند تا از اين ره‏گذر، اندوه و ماتم بيشترى از مستمعان خود طلب كرده و گريه و اشك افزون‏ترى از آنان بگيرند، چرا كه شنيده بودند كه بر اساس روايات بسيارى، گريه و عزادارى در سوگ امام حسين عليه‏السلامبالاترين پاداش‏ها را دارد، و در اين ميان آنان براى رسيدن به چنين پاداشى، استفاده از هر وسيله‏اى را بلامانع دانستند، هرچند به قيمت ناديده گرفتن اخبار معتبر درباره اين حادثه باشد، چراكه بسيارى از اخبار ياد شده با سليقه و مذاق چنين برداشتى، ناهم‏گون بود و از تأمين چنين هدفى، ناتوان.

به هر تقدير، نگاه اجمالى به اسامى برخى از آثارى كه از دوره صفوى به بعد و بيشتر در عصر قاجار در تاريخ عاشورا نگاشته شده است، اين ادعا را به‏خوبى تأييد مى‏كند. آثارى از قبيل: طريق البكاء، طوفان البكاء، عمان البكاء، محيط البكاء، امواج البكاء، رياض البكاء، مفتاح البكاء، منبع البكاء، مخزن البكاء، معدن البكاء، مناهل البكاء، مجرى البكاء، سحاب البكاء، عين البكاء، كنز الباكين، بكاء العين، مبكى العيون، مبكى العينين، المبكيات، بحر البكاء فى مصائب المعصومين، بحر الحزن، بحر الدموع، بحار الدموع، فيض الدموع، عين الدموع، سحاب الدموع، ينبوع الدموع، منبع الدموع، دمع العين، مدامع العين، مخازن الاحزان، بيت الاحزان، رياض الاحزان، قبسات الاحزان، بحر غم، داستان غم، غمكده، ماتمكده، بستان ماتم، همّ و غم، نشتر غم، كنز المصائب، مجمع المصائب، وجيزة المصائب، اكليل المصائب، ابتلاء الاولياء و بلا و ابتلا در رويداد كربلا.

اكنون در ادامه، مهم‏ترين منابع تحريف‏گستر در تاريخ عاشورا با ارائه برخى از گزارش‏هاى تحريف‏آميز آن‏ها، شناسايى و معرفى مى‏شوند:

1. روضة الشهداء

كمال‏الدين حسين بن على واعظ كاشفى (م 910 ق) استاد ادب پارسى و نويسنده كتاب روضة الشهداء، بلايا و مصائب انبيا را از آدم تا پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله در اين اثر نگاشته و در ادامه، به مصائب امامان عليهم‏السلام پرداخته است. در اين ميان، او بيش از نيمى از كتاب را به زندگى امام حسين عليه‏السلام و واقعه عاشورا و حوادث پس از آن، اختصاص داده است؛ يعنى چهار باب آن (باب هفتم تا دهم) درباره امام حسين عليه‏السلام و خاندان و يارانش است و كمتر از نيمى از آن (باب اول تا ششم و خاتمه) در اين باره نيست. فهرست ابواب مربوط به امام حسين عليه‏السلام چنين است:

باب هفتم: در مناقب امام حسين عليه‏السلام از ولادت آن حضرت و بعضى از احوال وى بعد از برادر.

باب هشتم: در شهادت مسلم بن عقيل بن ابى‏طالب و قتل بعضى از فرزندان او.

باب نهم: در رسيدن امام حسين عليه‏السلام به كربلا و محاربه نمودن با اعدا و شهادت آن حضرت با اولاد و اقربا و ساير شهدا.

باب دهم: در وقايعى كه اهل بيت عليهم‏السلام را بعد از واقعه كربلا پيش آمده و عقوبات مخالفان كه مباشر آن حرب شدند.32

با توجه به آن‏كه كاشفى، مرام صوفيانه داشته، تحليلى كه از نهضت عاشورا كرده است، بر بنياد تحمل درد و رنج توسط اولياى خداست؛ به اين معنا كه خدا با خلق واقعه كربلا، يكى از بندگان برگزيده خود را گرفتار رنج و بلا كرد تا او را به مقامات عاليه برساند، زيرا اين يك سنت الهى است كه همه اوليا و مقربان الهى بايد از جام بلا بنوشند، اما:

آن‏كه در اين بزم مقرب‏تر است جام بلا بيشترش مى‏دهند

و آن‏كه ز دلبر نظر خاص يافت داغ عَناء بر جگرش مى‏نهند33

وى تا پايان كتاب، از ماهيت و ابعاد ديگر قيام عاشورا، به‏ويژه بعد سياسى آن، هيچ سخنى به ميان نياورده است.

كاشفى اين كتاب را به درخواست يكى از اعيان و سادات بزرگ هرات با نام «مرشد باللّه» معروف به «سيد ميرزا» در اواخر عمر خويش نگاشته است؛34 يعنى زمانى كه «به واسطه كبر سن و ديگر موانع» نمى‏توانسته «رايت فصاحت در ميدان بلاغت» برافرازد.35 تاريخ نگارش اين اثر در سال 907 ق (نه 908) بوده، چرا كه خود گفته است كه «از روز شهادت امام حسين عليه‏السلامتا تاريخ تأليف اين كتاب كه قريب به هشت‏صد و چهل و هفت سال است هر گاه كه ماه محرم نو شود…».36

درباره مذهب كاشفى، به يقين نمى‏توان سخن گفت، زيرا از آن رو كه نامش حسين بوده و زادگاهش سبزوار كه از زمان‏هاى دور، به تشيع شهرت داشته است، بايستى او را شيعه دانست. اما برخى قراين و شواهد، بر سنى بودن او دلالت دارد، از جمله سكونت طولانى وى در هرات، و ارتباط و دوستى با افرادى، همانند امير على‏شير نوايى و عبدالرحمان جامى كه آن دو از صوفيان نقش‏بنديه بوده‏اند، و چنان‏كه مى‏دانيم اين فرقه، تنها فرقه‏اى است كه ابوبكر را سرسلسله خويش مى‏داند. بنابراين اگرچه آن دو به اهل‏بيت علاقه بسيار داشتند، اما از رفض بى‏زار بودند.37 از اين رو مى‏توان گفت كه كاشفى بر مذهب سنى حنفى بوده، چنان‏كه افندى از برخى از فوائد ميرداماد، نقل كرده است كه كاشفى را حنفى‏مذهب دانسته است.38

كاشفى اطلاعات زيادى درباره منابع كتابش ارائه نكرده و در نقل گزارش‏هاى مهم كه لازم است مأخذ خود را بيان كند، طفره رفته است. در موارد بسيارى نيز كه منبع خود را ذكر كرده، منابع كتابش، نامشهور و نامعتبر است، چنان‏كه افندى پس از آن كه مى‏گويد كاشفى از منابع شيعى چون عيون اخبار الرضا، ارشاد، اعلام الورى و كتاب الآل ابن خالويه بهره برده است، مى‏افزايد:

اما بيشتر روايات اين كتاب و حتى همه آن‏ها از كتاب‏هاى غير مشهور و حتى غير قابل اعتماد گرفته شده است.39

دليل عدم اعتبار علمى اين كتاب را بايد در اين امر جست‏وجو كرد كه كاشفى براى ارائه گزارش گران‏سنگ اين واقعه مهم، از شيوه علمى تاريخ‏نگارى كه بنياد آن بر منابع اصيل كهن تاريخى و نقد و پالايش گزارش‏هاى مربوط به اين حادثه است، بهره نبرده، از اين رو، به تعبير يكى از محققان معاصر، روضة الشهداء كتاب تاريخى نيست، بلكه اثرى ادبى و رُمان تاريخى است40 كه شرايط اجتماعى و علمى و فرهنگى حاكم بر روزگار حيات نگارنده، آن را فراهم ساخته بود. به تعبير ديگر، اين اثر، محصول دوره‏اى است كه نقد و بررسى علمى در مراكز علمى و آكادميك ايران و ماوراءالنهر چندان وجود نداشته و متن‏هاى ادبى داستانى، همانند ابومسلم‏نامه‏ها و حمزه‏نامه‏ها در دست‏رس مردم بوده است كه پس از بين رفتن متن‏هاى ياد شده، كتاب كاشفى جايگزين آن‏ها شده است.41

يكى ديگر از محققان درباره شيوه و ارزش تاريخ‏نگارى اين اثر، چنين قضاوت كرده است:

روضة الشهداء پيش از آن‏كه كتابى تاريخى باشد، «داستان‏پردازى تاريخى» است. و چون داستان‏پردازى است، «تخيلى» هم هست. و چون نويسنده آن اديب و انشانويس است، «داستان‏آفرينى» هم در آن مشاهده مى‏شود.42

پيامد پذيرش فراگير و استقبال مناسب از چنين آثارى از سوى عامه مردم و حتى از سوى علما و دانشمندان، سبب شد تا اين كتاب به سرعت جاى خود را در محافل عزادارى شيعى و سنى باز كند، چندان‏كه وعاظ و خطبا در منابر و محافل، مصائب امام حسين عليه‏السلام و خاندانش را از روى اين كتاب خوانده و تعبير «روضه‏خوان» از اين كتاب براى مجالس روضه‏خوانى، به عاريت گرفته شده است.43

نكتة آخر در اين باره آن‏كه از اين كتاب، نسخه‏هاى متعددى در كتابخانه‏ها موجود است و اين نگاشته، چندين بار تلخيص و به چند زبان ترجمه شده كه برخى از ترجمه‏هاى آن، منظوم است.44

برخى از نمونه‏هاى مهم تحريف

1. گزارش نادرست و در مواردى افسانه‏اى جريان حضور، فعاليت‏ها و قيام مسلم بن عقيل در كوفه و نيز شهادت دو نوجوان وى.45

2. پيوستن ده هزار از شاميان به فرماندهى عامر بن طفيل به ابن زياد!46

3. ذكر برخى از نام‏هاى جعلى، از قبيل زهير بن حسان اسدى، سامر، حجر حَجّار، حماد بن انس، وقاص بن مالك، شريح بن عبيد، قيس بن منبه، هاشم بن عتبه و… به عنوان اسامى دو سپاه امام حسين عليه‏السلام و عمر سعد.47

4. عروسى حضرت قاسم!48

5. حضور زعفر جنّى زاهد در كربلا و اعلام يارى به امام‏حسين عليه‏السلام و نپذيرفتن حضرت!49

6. جريان شفا يافتن دختر معلول يهودى با خون بال يك مرغ.50

7. افسانه شيرين خانم!51

و… .

2. المنتخب فى جمع المراثى و الخطب (مشهور به «الفخرى»)

فخرالدين طريحى (979 ـ 1087 ق)52 نگارنده كتاب المنتخب فى جمع المراثى و الخطب (مشهور به الفخرى) است.53 اين كتاب را نمى‏توان نگاشته‏اى تاريخى درباره زندگى امام حسين عليه‏السلام يا تاريخ قيام عاشورا و مقتل سيدالشهداء عليه‏السلام دانست، بلكه مجموعه‏اى از روايات و مراثى حزن‏برانگيز و گريه‏آور است كه در قالب نثر خطابى و شعر سامان يافته است. بيشترين مباحث اين كتاب درباره امام حسين عليه‏السلام و پاره‏اى از آن‏ها در مورد برخى امامان ديگر است و به صورت جُنگ و كشكول، تدوين و نگارش شده است. اين اثر، دو جزء دارد و هر جزء، ده مجلس و هر مجلس، شامل چند باب است. در هر مجلس و هر باب، مباحثى متعدد و بى‏ارتباط به هم مطرح شده است. نويسنده در نگارش اين كتاب بر نقليات كتاب روضة الشهدا كاشفى اعتماد كرده و بسيارى از مطالب جعلى و نادرست را از كتاب ياد شده نقل كرده است. طريحى اگرچه در زمان نگارش اين اثر، از وعاظ و منبرى‏هاى توان‏مند و خبره در فن خطابه و وعظ بوده، اما از بضاعت علمى چندانى برخوردار نبوده است. متن كتاب نشان‏دهنده آن است كه وى ابتدا مطالب آن را در ايام محرم در محافل و مجالس روضه‏خوانى مى‏خوانده و سپس آن را در قالب مجالس‏نگارى، سامان داده است. اين كتاب به سبب نقل گزارش‏ها و نقليات غير معتبر و بى‏اساس، از سوى بسيارى از انديشمندان و حديث‏شناسان، نقد شده است.54 با اين وجود، اين اثر، جايگاه خود را به خوبى در ميان روضه‏خوانان باز كرده و بسيارى از نقليات آن در مقاتل بعدى منعكس شده و در قرن‏هاى اخير، زمينه تحريفات بسيارى را در مقتل‏خوانى امام حسين عليه‏السلامفراهم ساخته است.

نمونه‏هاى مهم تحريف

1. هفتاد هزار نفر بودن سپاه عمر سعد.55

2. انتساب جملات «هل من ناصر ينصر الذرية الاطهار»56 و «اسقونى شربة من الماء»57 به امام حسين عليه‏السلام.

3. افسانه عروسى حضرت قاسم.58

4. كشته شدن ده هزار نفر از سپاه دشمن به دست امام حسين عليه‏السلام! اما چون تعداد لشكريان بسيار بودند، اين تعداد كشته در سپاه آنان شكاف ايجاد نكرد.59

5. افسانه ساربان امام عليه‏السلام.60

6. گزارش دو قصه شير و فضّه و شير گريان بر امام عليه‏السلام.61

7. خبر مسلم جَصّاص (گچ‏كار) و نان، خرما و گردو دادن كوفيان به اطفال اهل‏بيت عليهم‏السلام.62

3. مقتل الحسين عليه‏السلام منسوب به ابومخنف

چنان‏كه پيش‏تر اشاره شد، به سبب قدمت و اعتبار اخبار و گزارش‏هاى ابومخنف درباره حادثه كربلا، از قرن ششم به بعد، برخى از اخبار جعلى و سست به اين مورخ نسبت داده شده است كه هيچ اثرى از آن را در منابع معتبر كه به نقل گزارش‏هاى ابومخنف پرداخته‏اند، نمى‏توان يافت. جعل اخبار دروغين و سست و بى‏محتوا و انتساب آن به ابومخنف در قرن‏هاى بعدى تا آن‏جا پيش رفت كه برخى در قرون معاصر، به نگارش كتابى منتسب به ابومخنف با نام مقتل الحسين عليه‏السلام المشتهر بابى‏مخنف دست يازيده تا با اين انتساب، اخبار جعلى و سست را به خوانندگان و مخاطبان، بقبولانند.

برخى از نمونه‏هاى تحريف

1. گزارش اخبار مقتل از ابومخنف و او از هشام و او از پدرش محمد بن سائب كلبى! در حالى كه هشام شاگرد ابومخنف است و او از ابومخنف روايت كند نه ابومخنف از هشام و او از پدرش محمد بن سائب كلبى!63

2. نقل خبرى از كلينى! در حالى كه ابومخنف متوفاى 157ق است و كلينى متوفاى 329ق!64

3. دست‏گيرى مسلم بن عقيل در كوفه به اين شيوه كه گودالى كنده شده و او در گودال افتاد، سپس او را كتف بسته نزد ابن زياد بردند.65

4. گزارش بازگشت امام حسين عليه‏السلام از راه كربلا به مدينه، هنگام شنيدن خبر كشته شدن مسلم و هانى و پناه بردن حضرت به قبر جدّش پيامبر و گريه كردن وى در آن‏جا!66

5. سوار شدن امام عليه‏السلام بر هفت اسب و فرود آمدن از آن‏ها به سبب توقف و نرفتن آن‏ها به سوى كربلا!67

6. جريان كشته شدن طرماح بن عدى در كربلا با آن‏كه وى اساساً در كربلا حضور نداشت.68

7. نسبت دادن برخى از گفته‏ها به امام حسين عليه‏السلام از قبيل: «قد استرحتَ مِنْ همِّ الدنيا و…» و به حضرت زينب همانند: «ليتَنى كنتُ قبل هذا اليوم عمياء و…» هنگام شهادت حضرت على‏اكبر.69

8. شش ماهه بودن طفل شيرخوار امام عليه‏السلام و اين‏كه وى سه روز آب نخورده است، و اين‏كه وقتى تير به طفل شيرخوار خورد، گوش تا گوش وى بريده شد!70

9. نشستن شمر بر سينه امام عليه‏السلام و گفت‏وگوى حضرت با وى در اين باره كه آيا شفاعت جدش بهتر است يا دريافت جايزه از يزيد كه چون شمر گفت: دريافت جايزه، امام از او طلب آب كرد، اما او در پاسخ گفت: به خدا سوگند، آب نمى‏نوشى تا اين‏كه ذره ذره مرگ را بچشى.71

10. بريدن سر امام عليه‏السلام از قفا توسط شمر، چرا كه از امام حسين عليه‏السلام شنيد كه جدش پيامبر او را به سگ تشبيه كرده است. و چون شمر هر عضوى را از سر امام قطع مى‏كرد، امام مى‏گفت: وامحمداه، واعلياه، واحسناه،… !72

4. تظلم الزهراء عليهاالسلام من إهراق دماء آل العباء

رضى بن نبى قزوينى (زنده تا 1134ق) نويسنده تظلم الزهراء من إهراق دماء آل العباء است. تاريخ تأليف آن سال 1118 ق است. نگارنده در مقدمه كتابش گفته است كه اين اثر، شرح كتاب ملهوف سيد بن طاووس است و بيشتر مآخذ آن، منابع بحارالانوار، از قبيل ملهوف، مجالس (امالى) شيخ صدوق، ارشاد شيخ مفيد، منتخب طريحى، مثير الاحزان، مقاتل الطالبيين، مناقب آل ابى‏طالب، تسلية المجالس سيدمحمد بن ابى‏طالب حسينى و… است.73 ترتيب و تبويب اين كتاب، همانند ملهوف، از سه مقدمه و سه مسلك و خاتمه سامان يافته است كه هر مسلك و خاتمه، دربردارنده چند مجلس است. مقدمه نخست: برخى از معجزات و كرامات و مكارم اخلاقى و احتجاجات امام حسين عليه‏السلام. مقدمه دوم: برخى از روايات در فضيلت گريستن و تباكى بر آن حضرت و ديگر ائمه عليهم‏السلام. مقدمه سوم: در روايات وارده در آداب عزادارى، به‏ويژه در تاسوعا و عاشورا. اما مسلك اول، در امور پيش از جنگ و شامل شش مجلس است. مسلك دوم، در حوادث كربلا و شهادت امام حسين عليه‏السلام و ياران حضرت كه چهار مجلس است. مسلك سوم، اسارت اهل‏بيت (و رفتن به كوفه، شام، گزارش حضور اهل‏بيت عليهم‏السلام در روز اربعين در كربلا و بازگشت آنان به مدينه كه داراى چهار مجلس است. خاتمه كتاب بيش از 160 صفحه است كه مباحثى همانند رجعت امام حسين عليه‏السلام در عصر حضرت حجت عليه‏السلام، عقوبت و عذاب كُشندگان امام حسين عليه‏السلام، قيام مختار و موضع حاكمان اموى و عباسى در برابر قبر امام حسين عليه‏السلام را دربردارد.

واعظ تبريزى خيابانى افزون بر آن‏كه بر برخى از گزارش‏هاى اين كتاب خرده گرفته و نويسنده آن را به سبب نقل چنين اخبارى، سرزنش كرده است، گفته است كه برخى از استنساخ كنندگان در آن دست برده و دخل و تصرف‏هايى كرده‏اند.74 در تصحيح اين كتاب كه توسط يكى از محققان صورت گرفته، اين سخن خيابانى، ناديده گرفته شده است.

نمونه‏هاى مهم تحريف

1. تأويل آيه كهيعص كه به نقل از شيخ صدوق آورده است.75

2. مجروح شدن طرماح بن عدى در روز عاشورا و گزارش او،76 در حالى كه اساساً طرماح در كربلا حضور نداشته است.

3. نقل گزارش منتخب طريحى درباره كشته شدن ده هزار نفر از سپاه دشمن به دست امام حسين عليه‏السلام و توجيه و تأييد آن.77

4. نقل گزارش مجعول ابن‏شهرآشوب درباره تعارف كردن امام حسين عليه‏السلام و اسبش به يگديگر بر سر خوردن آب و در نهايت، محروميت هر دو.78

5. انتساب جملة «اسقونى شربة من الماء فقد نشفت كبدى من الظماء» به امام عليه‏السلام.79

6. زبان حال ذليلانه و مرثيه بى‏اساس زنان اهل‏بيت عليهم‏السلام بر بالين امام عليه‏السلام.80

7. قصه شير و فضه.81

8. خبر مسلم جَصّاص (گچ‏كار) و دادن نان، خرما و گردو به كودكان اهل‏بيت عليهم‏السلام.82

9. قصه فاطمه صغرى.83

10. گزارش خواب حضرت سكينه در شام.84

11. قصه پرنده خونين‏بال و شفاى دختر يهودى.85

5. محرق القلوب

محمد مهدى بن ابى‏ذر كاشانى مشهور به نراقى86 (120987 يا 121188) صاحب كتاب محرق القلوب است. وى پدر ملا احمد نراقى صاحب كتاب معراج السعادة و جامع السعادات است. كتاب محرق القلوب كه به فارسى نگاشته شده، مفصل و داراى دو مقدمه و بيست مجلس است.89 اين اثر چون مطالب تحريف‏آميز بسيارى دارد، در گذشته مورد استقبال قرار نگرفت و تنها چاپ سنگى شد.

نمونه‏هاى مهم تحريف

1. حضور هاشم بن عتبه مرقال (پسرعموى عمر سعد) در روز عاشورا در كربلا در حالى كه يك نيزه هيجده زرعى در دست داشت و كسب اجازه وى از امام عليه‏السلامبراى نبرد با سپاه عمر سعد و گزارش نبرد افسانه‏اى وى.90 حال آن‏كه بر اساس گزارش‏هاى معتبر تاريخى، هاشم از اصحاب خاص اميرالمو?نين عليه‏السلام بود كه در جنگ صفين پرچم‏دار حضرت بود و با سپاهيان معاويه جنگيد تا شهيد شد.91

2. حضور سپاه هزار نفرى از شاميان در كربلا به فرماندهى شمعان (شمعون) بن مقاتل.92

3. حكايت زعفر زاهد.93

4. افسانه عروسى حضرت قاسم و كيفيت نبرد افسانه‏اى وى با دشمن.94

5. انتساب جمله «شير در پستان مادر وى خشكيده، او را جرعه آبى دهيد» به امام حسين عليه‏السلام درباره طفل شيرخوار و اين‏كه طفل ياد شده پس از تير خوردن، به روى پدر نگاهى كرده و پس از تبسمى، به شهادت رسيد.95

6. قصه مرغ خونين‏بال و شفاى دختر يهودى.96

و… .

6. اكسير العبادات فى اسرار الشهادات

ملا آقا بن عابد بن رمضان بن زاهد شيروانى دربندى حائرى معروف به فاضل دربندى (م 1285 يا 1286 ق)97 نويسنده كتاب اكسير العبادات فى اسرار الشهادات مشهور به اسرار الشهاده است كه به تفصيل، حادثه عاشورا را شرح داده است. او اين اثر را در 44 مجلس و دوازده مقدمه و يك خاتمه (كه خاتمه نيز سه مجلس دارد) نگاشته است. مدت نگارش اين اثر، هيجده ماه و تاريخ پايان نگارش آن، روز جمعه، پانزدهم ذى‏قعده سال 1272 بوده است.98

اين كتاب ويژگى‏هايى دارد كه در اين ميان، سه ويژگى آن، برجسته به نظر مى‏رسد:

1. تحليلى بودن آن: نويسنده تنها به تدوين اخبار و توصيف وقايع نپرداخته است، بلكه به سبب آشنايى وى با حكمت و معقولات و داشتن ذهنى خلاق و نقاد، به تحليل گزارش‏ها و كيفيت جمع بين اخبار معارض، پرداخته است.

2. مجعول و خرافه‏آميز بودن آن: نويسنده در اين اثر، افزون بر آن‏كه گزارش‏هاى مجعول بسيارى و در مواردى، خرافه‏آميز نقل كرده است، دست به توجيه آن‏ها زده و دلايلى براى درستى آن‏ها ساخته است!

3. مفصل بودن آن: اين كتاب تا عصر خود، مفصل‏ترين كتاب در تاريخ عاشوراست و تا آن تاريخ، نگاشته‏اى به اين تفصيل، فراهم نشده بود.99

دربندى «در اقامه مصيبت حضرت سيدالشهداء عليه‏السلام، مواظب و متصلّب و راسخ بود، به نحوى كه در بالاى منبر، از شدت گريه، غش مى‏كرد و در روز عاشورا لباس خود را از بدن مى‏كند و لُنگ مى‏بست و خاك بر سر مى‏ريخت و گِل به تن مى‏ماليد و به همان هيئت بر منبر مى‏رفت».100

او مو?س يا مروج قمه‏زنى بود. مهدى بامداد در اين باره نگاشته است:

او است كه تيغ زدن را بر سر… جائز دانست و خود نيز عمل مى‏كرده است و از اين تاريخ است كه مردم عوام… به تبعيت وى در ايام عاشورا به اين عمل دست زده‏اند.101

دربندى چون در گزارش اين حادثه، مبناى منحصر به خود را داشته، از نقل مطالب ضعيف و بى‏اساس و در مواردى، موهن، ابايى نداشته است. سخن او درباره چگونگى بهره‏گيرى وى در نگارش اثرش از كتابى كه متعلق به يكى از روضه‏خوانان معاصر خود به نام سيدجعفر بوده، در واقع، بيان‏گر مبناى سست و بى‏پايه او در نقل گزارش‏هاى مربوط به تاريخ عاشوراست.102

اين اثر به سبب داشتن اخبار و گزارش‏هاى سست و بى‏اساس، از همان آغاز موردِ نقد و خرده‏گيرى معاصران نويسنده و انديشمندان بعدى قرار گرفته است، چنان‏كه حديث‏شناسان و انديشمندانى، همانند محدث نورى،103 تنكابنى،104 شيخ آقا بزرگ تهرانى،105 سيدمحسن امين106 و استاد مطهرى107 بر اين كتاب، ايرادهاى بسيارى گرفته‏اند.

به گزارش شيخ آقا بزرگ تهرانى، دربندى خود اين كتاب را از فصل «مقام وحدة الحسين» در سيزده باب (كه هر باب شامل چند مجلس است) ترجمه كرده و به نام ناصرالدين شاه، سعادات ناصرى نام‏گذارى كرد كه بارها چاپ شده است.108 هم‏چنين شخصى به نام ميرزا محمد حسين بن على‏اكبر اين كتاب را به فارسى برگرداند و با عنوان انوار السعادة فى ترجمة اسرار الشهادة در تبريز چاپ كرد.109 به سبب عربى بودن متن اسرار الشهاده و تفصيل آن، دربندى، بعدها مقتلى مختصر و فارسى با نام سرمايه ايمان و جواهر ايقان در ترجمه و شرح اسرار الشهادة110 نوشت كه اين نيز چاپ شده است.111

شايان توجه است كه چاپ قديم اين اثر، مطالب دروغ و خلاف واقع بيشترى دارد، اما در چاپ و تحقيق جديد آن، برخى از مطالب سخيف و سست آن، حذف شده است.112

صرف نظر از مبناى نادرست و غير علمى نويسنده، از كتابى كه به اين گستردگى و با اين سرعت تأليف شده (چنان‏كه گفته شد مفصل‏ترين كتاب درباره امام‏حسين عليه‏السلام تا زمان تأليف آن است و در هيجده ماه نوشته شده است با توجه به امكانات اندك آن روزگار در شناسايى منابع معتبر تا چه رسد به گزينش و استفاده از آن‏ها) نمى‏توان انتظار دقت و موشكافى علمى در گزينش صحيح و ارائه گزارش‏هاى معتبر در نقل حادثه عاشورا داشت.

برخى از نمونه‏هاى تحريف

اين اثر به سبب تفصيل بسيار آن، گزارش‏هاى مجعول، موهن، عجيب و افسانه‏اى دارد، چندان‏كه گزارش فهرست‏وار اخبار و روايات مجعول اين كتاب خود چند صفحه از اين نوشتار را دربرگرفته و از حوصله اين نوشتار خارج است، از اين رو، تنها به چند مورد ذيل اكتفا مى‏شود:

1. گزارش عجيب و غير قابل پذيرش كيفيت خروج امام حسين عليه‏السلام به همراه خاندانش از مدينه با چهل محمل حرير و ديباج، همانند حاكمان و پادشاهان!113

2. گزارش افسانه‏اى و خيالى آمار لشكر عمر سعد مبنى بر 1600000 نفر114 و در جاى ديگر، 460 هزار نفر و كشته شدن 330 هزار از آنان به دست امام‏حسين عليه‏السلامو 25 هزار نفر به دست حضرت عباس (به جز مجروحان) و 25 هزار نفر به دست ديگر بنى‏هاشم و جان سالم بدر بردن تنها 80 هزار نفر از آنان!!!115 وى در جاى ديگر، تعداد كشته‏هاى دشمن را به دست امام حسين عليه‏السلام، به چهارصد هزار نفر و تعداد سپاه را به پانصد هزار نفر رسانده است!!!116

3. هفتاد117 يا هفتاد و دو ساعت بودن روز عاشورا !!!118

4. امتناع حضرت عباس از اين‏كه امام حسين عليه‏السلام او را به خيمه‏گاه ببرد، چرا كه به سكينه دختر امام عليه‏السلام، وعده آوردن آب داده، اما نتوانسته است به آن عمل كند!119

5. ياد كردن از افرادى به عنوان ياران امام حسين عليه‏السلام يا افراد سپاه عمر سعد كه در هيچ منبع معتبرى نام آنان يافت نمى‏شود، از جمله عبداللّه‏ بن شقيق،120 اسحاق بن مالك اشتر،121 كثير بن يحيى انصارى،122 مارد بن صديف تغلبى،123 غلامى به نام «مبارك»،124 مسعود هاشمى125 و…!

6. افسانه ساربان امام عليه‏السلام!126

7. افسانه قيام دخترى به نام «دُرَّة الصدف» در حلب به انگيزه خون‏خواهى امام حسين عليه‏السلام و باز پس‏گيرى سرهاى شهدا و آزاد كردن اسرا از چنگال مأموران يزيد هنگام بردن اسرا و سرها به شام و…!127

و… .

7. الدمعة الساكبه

محمدباقر بهبهانى (م 1285 ق) نويسنده اين كتاب است. وى زندگانى ائمه عليهم‏السلام را در چند جلد نگاشته است كه دو جلد (جزء چهارم و پنجم) آن در چهارده فصل، اختصاص به امام حسين عليه‏السلام و عاشورا دارد. او از شاگردان و مريدان فاضل دربندى بوده و در اين كتاب از او به «قال الفاضل» تعبير كرده است.

واعظ تبريزى خيابانى، از اين نويسنده ستايش كرده و به نقل از شيخ محمود عراقى در كتاب دار السلام فيمن فاز بسلام الامام درباره او گفته است:

ذكر مصائب مى‏نمود به طورى كه در آن عصر و بلد (نجف) متعارف بود از كتاب‏هاى مقتل فارسى مثل روضة الشهداء و محرق القلوب و مانند اين‏ها كتابى به دست مى‏گرفت و مى‏خواند و چون نيت خالص بود، تأثيرى تمام مى‏نمود. در عبارات عربيه دستى نداشت، زيرا كه او را سواد عربى درستى نبود.128

بهبهانى در نقل گزارش عاشورا، از كتاب منتخب طريحى بسيار بهره برده است. منابع ديگر او عبارت‏اند از: بحارالانوار، عوالم العلوم، تظلّم الزهراء، مسند البتول، تذكار الحزين، جامع الاخبار، نورالعين، مهيّج الاحزان، معدن البكاء او المصائب، مقتل منسوب به ابومخنف و تفسير منسوب به امام عسكرى عليه‏السلام.

مواردى از تحريف

1. سخنان امام حسين عليه‏السلام پس از شهادت حضرت عباس و طلب آب براى طفل شيرخوار و اجابت حضرت على‏اكبر.129

2. نقل محرّف منسوب به امام حسين عليه‏السلام خطاب به حضرت على‏اكبر: «يا ولدى، أما أنت فقد استرحتَ من كرب الدنيا و غمها…».130

3. انتساب گفت‏وگوى امام حسين عليه‏السلام با سكينه به شيخ مفيد درباره شهادت حضرت على‏اكبر و امر كردن حضرت، سكينه را به صبر.131

4. گزارش نامعتبر چگونگى رفتن حضرت عباس به ميدان و شهادت وى.132

5. تعليل غير قابل پذيرش به جا ماندن بدن حضرت عباس در محل شهادتش.133

8. ناسخ التواريخ

ميرزا محمدتقى لسان‏الملك مشهور به سپهر كاشانى (1216 ـ 1297ق) يك دوره تاريخ از زمان حضرت آدم تا روزگار خويش را نوشت و بخشى از اين اثر را به شرح حال مفصل امام حسين عليه‏السلام اختصاص داد. تاريخ نگارش اين جلد از كتاب، در عهد ناصرالدين شاه و سال 1290 ـ 1291 ق بوده است.134 از آن‏جا كه هدف او از نگارش چنين كتابى ـ چنان‏كه نام پرادعاى كتابش بر اين امر دلالت دارد ـ اين بوده كه خواننده نيازى به كتاب‏هاى ديگر نداشته باشد، مطالب سست و بى‏پايه در آن بسيار راه يافته است. به همين دليل و نيز از آن‏جا كه نويسنده دربارى بوده، اين اثر نه‏تنها در مجامع علمى از آن استقبال نشد، بلكه برخى مطالعه آن را جايز ندانسته‏اند.135 با اين حال اين نگاشته تا چند دهه، از آثار مورد استفاده عامه مردم و خطبا و اهل منبر بود.

برخى از نمونه‏هاى تحريف

1. تأويل كهيعص.136

2. گزارش پراكنده شدن سپاه امام حسين عليه‏السلام در شب عاشورا و تنها ماندن خويشاوندان و خاصان حضرت.137

3. ترجمه نادرست واژه «مُسنّاة» به شتر!138

4. گزارش افسانه‏اى طرماح بن عدى از بازگشت سر امام عليه‏السلام به تن و ديدن پيغمبر در قتلگاه! و… با اين‏كه وى از شهدا نبود و تنها در ميانه راه با امام ديدارى داشته و پيش از رسيدن وى به كربلا، خبر شهادت امام را شنيد و برگشت.139

5. بيان جمله: «شير در پستان مادرش خشك شده است» هنگام درخواست آب از سپاه عمر سعد توسط امام حسين عليه‏السلامبراى سيراب كردن طفل شيرخوار.140

6. نقل گزارش ابن شهرآشوب درباره تعارف امام حسين عليه‏السلام و اسبش به يكديگر بر سر آب خوردن…!141

7. نشستن شمر بر سينه امام عليه‏السلام و گفت‏وگوى حضرت با وى در اين باره كه آيا شفاعت جدش بهتر است يا دريافت جايزه از يزيد كه چون شمر گفت: دريافت جايزه، امام از او طلب آب كرد، اما او در پاسخ گفت: به خدا سوگند، آب نمى‏نوشى تا اين‏كه ذره‏ذره مرگ را بچشى.142

8. جريان مسلم جَصّاص (گچ‏كار) و نان، خرما و گردو دادن كوفيان به كودكان اهل‏بيت عليهم‏السلام و… .143

9. قصه فاطمه صغرى.144

10. رو?اى سكينه در شام.145

9. تذكرة الشهداء

ملاحبيب‏اللّه‏ شريف كاشانى146 (م1340 ق) از جمله علماى برجسته عهد قاجار است كه تأليفات بسيارى در علوم مختلف دارد، از جمله اين نگاشته‏ها، كتاب مفصل تذكرة الشهداء در تاريخ عاشوراست. اثر ياد شده، اخبار و گزارش‏هاى ضعيف و مخدوشى دارد كه سبب تحريف در سيماى واقعه عاشورا شده است.

نمونه‏هايى از تحريف

1. حضور چهارصد نفر از مفتى‏هايى كه فتوا به قتل امام حسين عليه‏السلام داده بودند در كربلا، از جمله ظفر بن ملجم و انداختن عصا به سوى امام عليه‏السلام به جاى استفاده از نيزه و شمشير!!!147

2. افتادن دست‏هاى بريده و مشك پاره حضرت عباس روى خاك و بوسيدن دست‏هاى بريده توسط امام حسين عليه‏السلام.148

3. نشان دادن سپر خونين حضرت عباس به مادرش ام‏البنين توسط حضرت زينب و بى‏هوش شدن وى.149

4. درخواست سكينه از پدرش امام حسين عليه‏السلام براى پياده شدن از اسب و نوازش او هم‏چون يتيمان و پذيرش اين درخواست از سوى امام حسين عليه‏السلام.150

5. دادن يك رشته مرواريد از سوى امام حسين عليه‏السلام به يكى از لشكريان دشمن به اين سبب كه هنگام بيرون آمدنش از خانه، دخترش به او گفت كه از اين سفر برايش سوغات بياورد!151

6. خوددارى ذوالجناح از راه رفتن هنگام سوارشدن امام عليه‏السلام بر آن، مگر آن‏كه در قيامت حضرت بر او سوار شده و امت گناه‏كار را شفاعت كند!152

10. معالى السبطين فى احوال السبطين الامامَيْن الحسن عليه‏السلام و الحسين عليه‏السلام

محمدمهدى حائرى مازندرانى (1300 ـ 1385 ق) نويسنده كتاب معالى السبطين فى احوال الحسن عليه‏السلام و الحسين عليه‏السلام، هرچند اين كتاب را در شرح حال امام حسن عليه‏السلامو امام حسين عليه‏السلام نگاشته، اما بيشترين آن را به زندگى امام حسين عليه‏السلاماختصاص داده است. او در نگارش اين اثر، از منابع ضعيف و غير قابل اعتماد، از جمله روضة الشهداء، منتخب طريحى، مقتل الحسين منسوب به ابومخنف، مدينة المعاجز، ناسخ التواريخ، اسرار الشهادات، تظلم الزهراء و… بهره برده كه طبيعتاً در نگاشته او تحريفات زيادى راه يافته است.

برخى از نمونه‏هاى تحريف

1. تأويل كهيعص.153

2. انتساب سخن: «يا ولدى، اَما انت يا بنُىّ، فقد استرحتَ من همّ الدنيا و غمها…» به امام حسين عليه‏السلام وقتى با بدن بى‏جان حضرت على‏اكبر عليه‏السلام روبه‏رو شد.154

3. نسبت دادن سخن: «ليتنى كنت قبل هذا اليوم عمياء…» به حضرت زينب عليهاالسلامهنگام روبه‏رو شدن با جنازه حضرت على‏اكبر.155

4. حضور ليلا در كربلا و خارج شدن وى از خيمه با پاى برهنه و سر برهنه هنگام شهادت على‏اكبر!!156

5. بريدن سر امام عليه‏السلام از قفا توسط شمر، چرا كه حضرت به شمر گفت كه شمشير جاى بوسيدن پيامبر را نخواهد بريد. و چون شمر هر رگ و استخوانى را از سر حضرت قطع مى‏كرد، امام عليه‏السلام مى‏گفت: واجداه، واابالقاسماه… !!!157

6. افسانه ساربان امام عليه‏السلام.158

7. قصه پرنده خونين‏بال و شفاى دختر يهودى.159

11. نورالعين فى مشهد الحسين عليه‏السلام

اين كتاب به ابراهيم بن محمد بن ابراهيم بن مهران شافعى اشعرى معروف به ابواسحاق اسفراينى(م 417 يا 418 ق) منسوب است. اين اثر بدون فصل‏بندى و عنوان‏بندى است. نويسنده براى گزارش‏هاى خود سند ارائه نكرده و تنها هر گزارش را با تعبير «قال الراوى» آغاز كرده است، از اين رو ساختار نگارشى آن شبيه داستان، و عامه‏پسند است. برخى از محققان بر اين باورند كه كتاب ياد شده، ساختگى و منسوب به اسفراينى است، چراكه اسلوب نگارش آن با نوشته‏هاى قرن چهارم، سازگارى ندارد.160 در تأييد اين سخن، بايد گفت كه نگارنده با مراجعه به متن كتاب و بررسى برخى از مطالب آن، عبارتى درباره محل دفن سر امام حسين عليه‏السلاميافت كه گمانش را درباره متأخر بودن اين اثر، به يقين تبديل كرد و آن عبارت چنين است: «و روى عن طائفة الفاطمية الذى حكموا مصر، انّ الرأس وصلت اليهم و دفنوها فى مشهد المشهور»،161 زيرا بر اساس گزارش‏هاى مورخان تاريخ فاطميان، انتقال سر از عسقلان به مصر و دفن آن در قاهره مصر و ساختن بناى باشكوه بر آن، پس از سال 548، يعنى 130 سال پس از مرگ اسفراينى بوده است!162 چنان‏كه گزارش شده است كه طلائع بن رُزَّيك وزير شيعى خليفه فاطمى فائز باللّه‏، پس از انتقال سر به قاهره در سال 549 ق، بناى باشكوهى بر آن ساخت.163

اما درباره اعتبار و ارزش گزارش‏هاى اين كتاب، بايد گفت كه بسيارى از گزارش‏ها و مطالب آن ضعيف، جعلى وسخيف است و نزد محققان، هيچ اعتبارى ندارد، چنان‏كه شهيد قاضى طباطبايى اين كتاب را «از كتب بسيار ضعيف و غير قابل اعتماد»164 و «مجعوله و ضعيفه و مجهول المو?ف»165 دانسته و بر اين باور است كه «مقتل اسفراينى پر از جعليّات و نقليّات قصه‏سرايان است».166

نكته آخر آن‏كه اگر در انتساب اين كتاب به اسفراينى ترديد نكنيم، بايد دانست كه او يك سنى اشعرى‏مسلك بوده و به اعتقاد صاحب ابن عبّاد، او يك آتش سوزنده‏اى بود،167 از اين رو نمى‏توان به مطالب اين كتاب اعتماد كرد.

برخى از موارد تحريف

1. آمدن گروهى از فرشتگان و نيز جنّيان مو?ن براى يارى امام حسين عليه‏السلام هنگام خروج حضرت از مدينه و نپذيرفتن ايشان.168

2. گزارش‏هاى نادرست و محرف از جريان قيام مسلم در كوفه، از جمله پيشنهاد ترور ابن زياد توسط هانى هنگام آمدن ابن زياد به منزل هانى براى عيادت وى و عدم اقدام مسلم به ترور به اين علت كه يك منادى، او را از اين كار بازداشته است،169 و درخواست آب از سوى مسلم بن عقيل از طوعه زنِ پناه دهنده وى، جهت وضوساختن و خواندن دو ركعت نماز و دعاكردن پيش از دست‏گيرى170 و كشته‏شدن 1100 نفر از سپاه 2800 نفرى ابن زياد توسط مسلم پيش از دست‏گيرى وى!!!171

3. رفتن امام حسين عليه‏السلام با اسبش كنار فرات و تعارف كردن آب به يكديگر و…!172

4. كشته شدن 1600 نفر به دست امام حسين!173

5. نشستن شمر روى سينه امام عليه‏السلام و گفت‏وگوى حضرت با وى در اين باره كه شمر گناه بزرگى را مرتكب مى‏شود و اين‏كه آيا شفاعت جدش بهتر است يا دريافت جايزه از يزيد كه چون شمر گفت: دريافت جايزه، امام از او طلب آب كرد، اما او در پاسخ گفت: به خدا سوگند، آب نمى‏نوشى تا اين‏كه ذره‏ذره مرگ را بچشى.174

6. افسانه نان دادن كوفيان به اطفال اسير.175

و… .

مقتل‏نگارى و نگاشته‏هاى عاشورا در عصر كنونى (سده اخير)

گفتنى است در صد سال اخير، مقتل‏نويسى نيز هم‏چنان مورد توجه مورخان و نويسندگان مسلمان بوده است. البته ويژگى برجسته نگاشته‏هاى اين عصر، آن است كه در كنار برداشت عاطفى و احساسى كه هم ميراث نگاشته‏هاى گذشته است و هم مقتضاى اين واقعه بزرگ، برداشت سياسى نيز از حركت امام عليه‏السلام و توجه به بُعد ظلم‏ستيزى واقعه عاشورا، مورد تأكيد تاريخ‏نگاران عاشورا قرار گرفته كه يكى از مهم‏ترين عوامل اين روآورى، درگير شدن شيعيان با سياست و در نتيجه، مبارزه و ظلم‏ستيزى آنان با حاكمان وقت بوده است. به تعبير ديگر، در اين دوره، نگاشته‏هاى مربوط به اين واقعه، متأثر از شرايط و مقتضيات حاكم، به‏ويژه جنبش عدالت‏خواهى و مشروطه‏طلبى كه روح بيدارى و آزادمنشى را در ايرانيان دميد، برداشت سياسى از واقعه عاشورا را رقم زد و اين برداشت، به‏ويژه در محافل مذهبى تجددخواه و نوگرا جايگاه خاصى يافت و از آن زمان تاكنون، اين برداشت، در كنار برداشت عاطفى و احساسى از اين حادثه، دو قرائت مهم از حادثه عاشورا به حساب مى‏آيند. مطالعه و بررسى در اين باره افزون بر آن‏كه در حوصله اين نوشتار نيست، مجال ديگرى را مى‏طلبد.

بى‏شك اين ميزان نگاشته درباره يك روى‏داد تاريخى، اهميت بسيار و تأثير شگرف آن را در هر عصرى نشان مى‏دهد و حيات جاودانه امام‏حسين عليه‏السلام و يارانش را مى‏نماياند.

نتيجه گيرى

از آنچه نگاشته شد مى‏توان اين نتيجه را گرفت كه مقاتل و منابع تاريخ عاشورا را مى‏توان به دو دسته كلى معرفى كرد:

دسته نخست، آثارى كه از قرن دوم تا هفتم نگاشته شده كه به اعتبار ميزان قدمت، اعتبار و اتقان گزارش‏هاى آن‏ها، از ارزش و اعتبار، برخوردار هستند. اما درباره اعتبار گزارش‏هاى دسته دوم كه از قرن هشتم تا عصر حاضر به رشته تحرير درآمده‏اند، بايد گفت آن دسته از گزارش‏هايى كه منابع ياد شده، از منابع كهن نقل كرده‏اند، قابل اعتناست، اما گزارش‏هايى كه مستند به مأخذ كهن نيست اعتبار نداشته و نبايد به آن‏ها اعتنا كرد. افزون بر اين، برخى از نويسندگان در قرن‏هاى معاصر با انگيزه‏هاى گوناگون، دست به نگارش آثارى زده‏اند كه سيمايى وارونه و تحريف‏آميز از حادثه عاشورا ارائه كرده‏اند. برخى از گزارش‏هاى آثار ياد شده چنان در مجالس و محافل عزادارى و سوگوارى شيعه، تبليغ و ترويج شده است كه به عنوان باورهاى مسلم شيعه و به‏ويژه ايرانيان در عصر حاضر، درباره واقعه عاشورا درآمده است. از اين رو از اين منابع در اين نوشتار، به «منابع تحريف‏گستر» ياد شد.

منابع

1. آقا بزرگ تهرانى، محسن بن على بن محمد رضا، الذريعه الى تصانيف الشيعه، بيروت، دار الاضواء، 1403 ق.

2. ابن خلكان، احمد بن محمد بن ابراهيم بن ابى‏بكر، وفيات الاعيان و أنباء أبناء الزمان، تحقيق احسان عباس، بيروت، دار الثقافه، [بى‏تا].

3. ابن عساكر دمشقى، ابوالقاسم، على بن حسن بن هبة اللّه، تاريخ مدينة دمشق، تحقيق على شيرى، بيروت، دار الفكر، 1415 ق.

4. ابن عساكر دمشقى، تبيين كذب المفترى، تحقيق احمد حجازى سقّا، چاپ اول: بيروت، دار الجيل، 1416 ق.

5. ابن كثير دمشقى، ابوالفداء اسماعيل، البداية والنهايه، تحقيق و تعليق مكتب تحقيق التراث، بيروت، مو?سة التاريخ العربى، [بى‏تا].

6. استورى، چارلز آمبروز، ادبيات فارسى بر مبناى تأليف استورى، ترجمه يو. ا. برگل، ترجمه (فارسى) يحيى آرين‏پور و ديگران، تهران، مو?سه مطالعات و تحقيقات فرهنگى، 1362.

7. اسفراينى، ابواسحاق، نورالعين فى مشهد الحسين، تونس، مطبعة المنار، [بى‏تا].

8. اسفنديارى، محمد، كتاب‏شناسى تاريخى امام حسين عليه‏السلام، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1380.

9. اسماعيل پاشا بغدادى، هدية العارفين، بيروت، دار احياء التراث العربى، 1951 م.

10. اشراقى (معروف به ارباب)، ميرزا محمد، الاربعين الحسينيه، چاپ دوم: تهران، اسوه، 1379.

11. اعتمادالسلطنه، محمدحسن‏خان، المآثر و الآثار، (چاپ شده در جلد اول كتاب چهل سال تاريخ ايران در دوره پادشاهى ناصرالدين شاه)، به كوشش ايرج افشار، تهران، انتشارات اساطير، 1380.

12. افندى اصفهانى، ميرزا عبداللّه‏، رياض العلماء و حياض الفضلاء، تحقيق احمد حسينى، قم، [بى‏نا]، 1401 ق.

13. المختار من مقتل بحارالانوار: «عرض وثائقى موجز لأحداث ثورة الحسين عليه‏السلام»، به اهتمام محسن اراكى، چاپ اول: مجمع الفكر الاسلامى، 1411ق.

14. امين عاملى، سيدمحسن، اعيان الشيعه، تحقيق حسن امين، بيروت، دار التعارف، 1403 ق.

15. امينى نجفى، عبدالحسين، الغدير، چاپ پنجم: تهران، دار الكتب الاسلاميه، 1372.

16. بامداد، مهدى، شرح حال رجال ايران، تهران، كتابفروشى زوار، 1371.

17. بهبهانى، محمدباقر بن عبدالكريم، الدمعة الساكبه، بيروت، مو?سة الاعلمى للمطبوعات، 1409ق.

18. تنكابنى، ميرزا محمد، قصص العلماء، تهران، انتشارات علميه اسلاميه، [بى‏تا].

19. جعفريان، رسول، تأملى در نهضت عاشورا، قم، انتشارات انصاريان، 1381.

20. جعفريان، رسول، «ملاحسين واعظ كاشفى و روضه‏الشهداء»، چاپ شده در: مقالات تاريخى، ج 1، قم، نشر الهادى، 1375.

21. جعفريان، رسول، «ملاحسين واعظ كاشفى و كتاب روضه‏الشهداء»، آينه پژوهش، سال ششم، 1374 ش، شماره 33.

22. حائرى مازندرانى، محمدمهدى، معالى السبطين فى احوال السبطين الامامَيْن الحسن و الحسين عليهماالسلام، تبريز، افست مطبعه مصباحى، [بى‏تا].

23. حُرّ عاملى، محمد بن حسن، امل الآمل، تحقيق سيداحمد حسينى، بغداد، مكتبة الاندلس، 1404 ق.

24. حسينى موسوى حائرى كركى، سيدمحمد بن ابى‏طالب، تسلية المُجالس و زينة المَجالس، تحقيق فارس حسّون كريم، قم، مو?سة المعارف الاسلاميه، 1418 ق.

25. دائره‏المعارف بزرگ اسلامى، زير نظر سيدكاظم موسوى بجنوردى، چاپ اول: تهران، مركز دائرة المعارف بزرگ اسلامى، 1370.

26. دربندى حائرى، اكسير العبادات فى اسرار الشهادات، تهران، منشورات اعلمى، [بى‏تا].

27. ـــــــــــ، جواهر الايقان و سرماية ايمان، [بى‏جا، بى‏نا، بى‏تا].

28. ـــــــــــ، ملا آقا بن عابد بن رمضان بن زاهد شيروانى (مشهور به فاضل دربندى)، اكسير العبادات فى اسرار الشهادات، تحقيق محمد جمعه بادى و عباس ملاعطيه جمرى، بحرين، شركة المصطفى للخدمات الثقافيه، 1415 ق.

29. ذهبى، شمس‏الدين محمد بن احمد بن عثمان، سِيَر أعلام النُبَلاء، تحقيق جمعى از محققان، بيروت، مو?سة الرساله، 1413 ق.

30. رفاعى، عبدالجبار، معجم ما كتب عن الرسول صلى‏الله‏عليه‏و‏آله و اهل البيت، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1371.

31. سُبكى، تاج‏الدين ابى‏نصر عبدالوهاب بن على، طبقات الشافعية الكبرى، تحقيق عبدالفتاح محمد حلو و محمود احمد طناحى، قاهره، دار الكتب العربيه، [بى‏تا].

32. سپهر كاشانى، ميرزا محمد تقى لسان الملك، ناسخ التواريخ، قم، انتشارات كتابفروشى محمدى، [بى‏تا].

33. شوشترى، محمدتقى، الاخبار الدخيله، تهران، مكتبة الصدوق، 1390 ق.

34. طباطبايى، سيدعبدالعزيز، اهل البيت فى المكتبة العربية، قم، مو?سة آل البيت لإحياء التراث، 1417 ق.

35. طريحى، فخرالدين (مشهور به الفخرى)، المنتخب فى جمع المراثى و الخطب، تصحيح نضال على، چاپ اول: بيروت، مو?سة الاعلمى للمطبوعات، 1424 ق.

36. ـــــــــــ، مجمع البحرين، تحقيق سيداحمد حسينى، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1367.

37. قاضى طباطبايى، سيدمحمدعلى، تحقيق درباره اول اربعين حضرت سيدالشهداء، چاپ سوم: قم، بنياد علمى و فرهنگى شهيد آيت‏اللّه‏ قاضى طباطبايى، 1368.

38. قزوينى، رضى بن نبى، تظلم الزهراء عليهاالسلام من إهراق دماء آل‏العباء، چاپ سوم: قم، منشورات الرضى، 1405ق.

39. قمى، عباس، الكنى و الالقاب، تقديم محمدهادى امينى، تهران، مكتبة الصدر، [بى‏تا].

40. كاشفى، كمال‏الدين حسين بن على، روضة الشهداء، تصحيح عقيقى بخشايشى، قم، نشر نويد اسلام، 1381 و تهران، اسلاميه، 1341.

41. مجلسى، محمدباقر، بحار الانوار، بيروت، مو?سة الوفاء، 1403 ق.

42. ـــــــــــ، جلاء العيون، چاپ اول: تهران، انتشارات رشيدى، 1362.

43. مشار، خان بابا، فهرست كتاب‏هاى چاپى فارسى، تهران، انتشارات علمى، 1347.

44. مطهرى، مرتضى، حماسه حسينى، چاپ چهارم: قم، صدرا، 1364.

45. معتمدالدوله، فرهاد ميرزا، قَمقام زَخّاز و صَمصام بَتّار، تصحيح و حواشى سيدمحمود محرمى زرندى، تهران، كتابفروشى اسلاميه، 1377 ق.

46. معروف حسنى، هاشم، الموضوعات فى الآثار و الاخبار، بيروت، دار التعارف للمطبوعات، 1407 ق.

47. منزوى، احمد، فهرستواره كتاب‏هاى فارسى، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، 1376.

48. منقرى، نصر بن مزاحم، وقعة صفين، تحقيق و شرح عبدالسلام محمد هارون، [بى‏جا]، مو?سة العربية الحديثه، 1382 ق.

49. موحدى، عبداللّه‏، ملاحبيب‏اللّه‏ شريف كاشانى «فقيه فرزانه»، قم، مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى، 1376.

50. موسوى خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات فى احوال العلماء و السادات، تحقيق اسماعيل اسماعيليان، قم، مكتبه اسماعيليان، [بى‏تا].

51. نراقى، محمدمهدى، محرق القلوب، (چاپ سنگى)، [بى‏جا، بى‏نا، بى‏تا].

52. نواب صفا، اسماعيل، شرح حال فرهاد ميرزا معتمدالدوله، چاپ اول: [بى‏جا]، انتشارات زوار، 1366.

53. نورى، ميرزا حسين، لو?و?و مرجان، چاپ دوم: تهران، انتشارات فراهانى، 1364.

54. نويرى، شهاب‏الدين احمد بن عبدالوهاب، نهاية الارب فى فنون الادب، تحقيق عبدالمجيد ترحينى و عماد على حمزه، بيروت، دار الكتب العلميه، 1420 ق.

55. واعظ تبريزى خيابانى،على، وقائع الايام فى تتمة محرم الحرام، تهران، اسلاميه، 1380.

56. يوسف اليان سركيس، معجم المطبوعات العربية و المعربة، قم، مكتبة آيه‏اللّه‏ المرعشى النجفى، 1410 ق.

پي نوشتها
1. براى آگاهى از فهرست اين نگاشته‏ها، ر. ك: الذريعة الى تصانيف الشيعه، به‏ويژه ج 22؛ عبدالجبار رفاعى، معجم ما كتب عن الرسول صلى‏الله‏عليه‏و‏آله و اهل البيت عليهم‏السلام، ج 7 و 8 و محمد اسفنديارى، كتابشناسى تاريخى امام حسين عليه‏السلام.

2. ابن كثير، البداية والنهايه، ج 8، ص 156ـ230.

3. همان، ص 206، 216 و 218 ـ 219.

4. همان، ص 218.

5. همان، ص 217.

6. همان، ص 173.

7. همان، ص 174 و 183.

8. يوسف رحيم‏لو، «ابن كثير»، دائرة المعارف بزرگ اسلامى، ج4، ص 511.

9. ابن كثير، همان، ج 8، ص 220 ـ 221.

10. همان، ص 160.

11. همان، ص 220.

12. همان.

13. همان، ص 219.

14. حسينى موسوى حائرى كركى، تسلية المجالس و زينة المجالس، ج 1، ص 212.

15. همان، ج1، ص 50.

16. همان، ج 12، ص 148.

17. مجلسى، بحار الانوار، ج1، ص 21 و آقا بزرگ تهرانى، الذريعه، ج 22، ص 27.

18. حسينى موسوى حائرى كركى، همان، ج1، ص 51 ـ 52.

19. مجلسى، همان، ج45، ص 409.

20. همان، ص 41 ـ 42.

21. همان، ص 316 ـ 319.

22. همان، ص 191 ـ 193.

23. همان، ص 193 ـ 194.

24. خان بابا مشار، فهرست كتاب‏هاى چاپى فارسى، ج4، ص 4630.

25. چاپ اول، مجمع الفكر الاسلامى، محرم 1411، 174 صفحه رقعى.

26. مجلسى، جلاءالعيون، ص 262 – 447.

27. براى نمونه، ر.ك: همان، ص370، 371، 374، 376، 377 و 387.

28. براى آگاهى بيشتر درباره زندگى و شرح حال او، ر. ك: اسماعيل نواب صفا، شرح حال فرهاد ميرزا معتمدالدوله.

29. ميرزا معتمدالدوله، قمقام زخّار و صمصام بتّار، مقدمه عمادزاده، ص 4 و مقدمه نويسنده، ص 8.

30. همان، ص 5 ـ 6.

31. همان، ص 8.

32. اين فهرست بر اساس نسخه چاپ انتشارات اسلاميه است.

33. حسين بن على واعظ كاشفى، روضة الشهداء، ص 19.

34. همان، ص 23.

35. همان.

36. همان، ص 441. از جمله اخير دانسته مى‏شود كه اين اثر پيش از محرم 847، يعنى در سال 846 نگاشته شده است كه اگر به اين تاريخ، 61 سال افزوده شود، 907 مى‏شود، نه 908 چنان‏كه بسيارى گفته‏اند.

37. براى آگاهى بيشتر درباره شرح حال، مذهب و نيز كتاب روضة الشهداء كاشفى، ر. ك: رسول جعفريان، «ملاحسين واعظ كاشفى و كتاب روضة الشهداء»، چاپ شده در: مقالات تاريخى، ج1، ص 167 ـ 210. اين مقاله قبلاً در اين دو منبع با تفاوت در عنوان آن آمده است: 1. آينه پژوهش، سال ششم، 1374 ش، شماره 33، ص 20 به بعد. 2. تأملى در نهضت عاشورا، از همين نويسنده، ص 319 ـ 359 و هم‏چنين ر.ك: محمد اسفنديارى، كتابشناسى تاريخى امام حسين عليه‏السلام، ص 88 ـ 93.

38. ميرزا عبداللّه‏ افندى اصفهانى، رياض العلماء و حياض الفضلاء، ج2، ص 186.

39. همان، ج2، ص 190.

40. رسول جعفريان، «ملاحسين واعظ كاشفى و كتاب روضه‏الشهداء»، همان، ص 354.

41. همان.

42. محمد اسفنديارى، همان، ص 92.

43. خوانسارى، روضات الجنات، ج3، ص 230.

44. براى آگاهى از نسخه‏ها، تلخيص‏ها و ترجمه‏هاى اين كتاب، ر. ك: چارلز آمبروز استورى، ادبيات فارسى بر مبناى تأليف استورى، ج 2، ص 903 ـ 912 و احمد منزوى ، فهرستواره كتاب‏هاى فارسى، ج3، ص 1661 ـ 1664.

45. واعظ كاشفى، همان، ص 271ـ304.

46. همان، ص 282.

47. همان، ص 354ـ388.

48. همان، ص 400ـ410.

49. همان، ص 431 ـ 432.

50. همان، ص 447 ـ 449.

51. همان، ص 459 ـ 462.

52. درباره نسب، سال تولد و وفات، شخصيت و آثار طريحى، ر. ك: مجمع البحرين، ج 1، ص 186، مقدمه. محقق ياد شده در اين مقدمه، منابعى كه به ترجمه و شرح حال طريحى پرداخته‏اند، فهرست كرده است كه برخى از آن‏ها عبارت‏اند از: افندى، رياض العلماء و حياض الفضلاء، ج 4، ص 332 ـ 335؛ خوانسارى، روضات الجنات فى احوال العلماء و السادات، ج5، ص 349 ـ 353 و محدث قمى، الكنى و الالقاب، ج 2، ص 448.

53. بنا به گزارش شيخ حر عاملى، طريحى، نگاشته ديگرى با عنوان مقتل الحسين عليه‏السلام داشته كه غير از كتاب منتخب وى است محمدحسن حُرّ عاملى، امل الآمل، ج 2، ص 215. اين كتاب مخطوط و چاپ نشده است و شيخ آقا بزرگ، نسخه‏اى از آن را در كتابخانه محمدعلى خوانسارى در نجف، ديده است (الذريعه الى تصانيف الشيعه، ج22، ص27).

54. محدث نورى، لو?و?و مرجان، ص 183 ـ 184؛ ميرزا محمد اشراقى معروف به ارباب، الاربعين الحسينيه، ص 14، 56 و 208.

55. طريحى، المنتخب فى جمع المراثى و الخطب، ص 37 و 280.

56. همان، ص 22، 200، 263 و 388.

57. همان، ص 451.

58. همان، ص 372 ـ 375.

59. همان، ص 463.

60. همان، ص 90 ـ 92.

61. همان، ص 322 ـ 323.

62. همان، ص 464 ـ 465.

63. ابومخنف، مقتل الحسين عليه‏السلام، ص 2.

64. همان، ص 7.

65. همان، ص 35.

66. همان، ص 39.

67. همان، ص 48 ـ 49.

68. همان، ص 72.

69. همان، ص 82 ـ 83.

70. همان، ص 83.

71. همان، ص 92.

72. همان، ص 93.

73. رضى بن نبى قزوينى، تظلم الزهراء من اهراق دماء آل العباء، ص 6.

74. واعظ تبريزى، خيابانى، وقايع الايام فى تتمة محرم الحرام، ج4، ص 112 ـ 121.

75. رضى بن نبى قزوينى، همان، ص 87. محققان معاصر به تفصيل، به نقد اين خبر پرداخته‏اند (محمدتقى شوشترى، الاخبار الدخيله، ج1، ص 96 ـ 104 و هاشم معروف حسنى، الموضوعات فى الآثار و الاخبار، ص 247 ـ 249).

76. رضى بن نبى قزوينى، همان، ص 227.

77. همان، ص 208.

78. همان، ص 207.

79. همان، ص 206 و 219.

80. همان، ص 218 ـ 223.

81. همان، ص 226.

82. همان، ص 249 ـ 250.

83. همان، ص 283 ـ 284.

84. همان، ص 276 ـ 278.

85. همان، ص 233 ـ 235.

86. درباره شخصيت و آثار نراقى، ر. ك: ميرزا محمد تنكابنى، قصص العلماء، ص 132 ـ 133.

87. شيخ آقا بزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 20، ص 149.

88. اسماعيل پاشا بغدادى، هدية العارفين، ج 2، ص 351.

89. نراقى، محرق القلوب، ص 2.

90. همان، ص 118 ـ 119.

91. نصر بن مزاحم منقرى، وقعة صفين، ص 193 و353.

92. نراقى، همان، ص 118.

93. همان، ص 152.

94. همان، ص 126 ـ 130.

95. همان، ص 149.

96. همان، ص 108.

97. محمدحسن‏خان اعتمادالسلطنه، المآثر و الآثار، ص 139 و شيخ آقا بزرگ تهرانى، همان، ج 11، ص 139 و 279.

98. فاضل دربندى، اكسير العبادات فى اسرار الشهادات، ج3، ص 919.

99. محمد اسفنديارى، همان، ص 111.

100. ميرزا محمد تنكابنى، همان، ص 109.

101. مهدى بامداد، شرح حال رجال ايران، ج4، ص 138.

102. فاضل دربندى، همان، ج2، ص 305 ـ 306.

103. ميرزا حسين نورى، همان، ص 167 ـ 169 و 195.

104. ميرزا محمد تنكابنى، همان، ص 108.

105. آقابزرگ تهرانى، همان، ج 2، ص 279.

106. سيدمحسن امين عاملى، اعيان الشيعه، ج2، ص 88.

107. شهيد مطهرى، حماسه حسينى، ج 1، ص 55.

108. آقابزرگ تهرانى، همان، ج 2، ص 279 و ج 12، ص 179 ـ 180.

109. همان، ج2، ص 429.

110. همان، [بى‏جا، بى‏نا، بى‏تا]، ديباچه كتاب، ص 3. اما ناشر در آغاز كتاب، نام آن را جواهر الايقان و سرمايه ايمان نهاده است.

111. همان، ج 5، ص 264.

112. همان، ج1، ص 29. براى نمونه در چاپ قديم (تهران، منشورات اعلمى، [بى‏تا])، مجلس دهم، ص 345، دربندى، آمار سپاه دشمن را به نقل از مقتل ابن عصفور بحرانى، 460 هزار گفته كه 330 هزار نفر آن به دست امام حسين عليه‏السلام، 25 هزار نفر (غير از مجروحان) به دست حضرت عباس و 25 هزار نفر ديگر به دست ساير بنى‏هاشم كشته شدند و تنها از لشكر عمر سعد هشتاد هزار نفر باقى ماند. اما به سبب افسانه بودن اين گزارش در چاپ جديد (ج2، ص 545) حذف شده است.

113. فاضل دربندى، همان، ج2، مجلس دهم، ص 628 ـ 629.

114. همان، ج3، مجلس سيزدهم، ص 43.

115. همان، ص 345، چاپ قديم. چنان‏كه گفته شد، اين نقل در چاپ جديد اين اثر، حذف شده است (همان، ج2، ص 545).

116. همان، ج 3، مجلس سيزدهم، ص 39.

117. همان، ص 43.

118. همان، ص 40.

119. همان، ج2، ص 504.

120. همان، ص 275.

121. همان، ص 284.

122. همان، ص 291.

123. همان، ص 499.

124. همان، ص 299.

125. همان، ص 298.

126. همان، ج3، ص 157 ـ 162.

127. همان، مجلس بيست و هشتم، ص 445 ـ 450.

128. واعظ خيابانى، وقائع الايام فى تتمة محرم الحرام، ج4، ص 25.

129. محمدباقر بن عبدالكريم بهبهانى، الدمعة الساكبه، ج 4، ص 327.

130. همان، ص 331.

131. همان، ص 332.

132. همان، ص 322 ـ 323.

133. همان، ص 324.

134. چراكه وى در جايى از كتاب گفته است: «اكنون كه تاريخ هجرى به هزار و دويست و نود و يك مى‏رود» همان، ج6، ص 361 .

135. سيدمحمدعلى قاضى طباطبايى، تحقيق درباره اول اربعين حضرت سيدالشهدا عليه‏السلام، ص 178.

136. سپهر كاشانى، ناسخ التواريخ، ج6، ص 112 ـ 113.

137. همان، ص 237.

138. همان، ص 286.

139. همان، ص 299.

140. همان، ص 285.

141. همان، ص 289.

142. همان، ص 293.

143. همان، ص 311.

144. همان، ص 322.

145. همان، ص 350.

146. درباره شخصيت و آثار وى، ر.ك: عبداللّه موحدى، ملاحبيب‏اللّه‏ شريف كاشانى «فقيه فرزانه».

147. ملاحبيب‏اللّه‏ شريف كاشانى، تذكره‏الشهداء، ص 279 ـ 280.

148. همان، ص 270.

149. همان، ص 443.

150. همان، ص 311.

151. همان، ص 325.

152. همان، ص 312.

153. محمدمهدى حائرى مازندرانى، معالى السبطين فى احوال السبطين الامامين‏الحسن عليه‏السلامو الحسين عليه‏السلام، ج1، ص 111.

154. همان، ص 252.

155. همان.

156. همان، ص 255.

157. همان، ج 2، ص 24.

158. همان، ص 35 ـ 36.

159. همان، ص 33 ـ 34.

160. سيدعبدالعزيز طباطبايى، اهل‏البيت عليهم‏السلام فى المكتبة العربيه، ص 655، ش 839. در تأييد سخن ياد شده بايد گفت كه منابع متقدم كه به شرح حال او پرداخته‏اند، در فهرست آثار او، از چنين اثرى ياد نكرده‏اند (ابن عساكر، تبيين كذب المفترى، ص 240 ـ 241؛ ابن‏خلكان، وفيات الاعيان و انباء ابناء الزمان، ج1، ص 28؛ تاج‏الدين ابى‏نصر عبدالوهاب بن على سُبكى، طبقات الشافعية الكبرى، ج4، ص 257؛ شمس‏الدين ذهبى، سير أعلام النبلاء، ج 17، ص 353؛ ابن كثير، البداية و النهايه، ج 12، ص 30). اما نخستين كسى كه اين كتاب را به اسفراينى نسبت داده است، اسماعيل پاشا است به نقل از وفيات الاعيان (هدية العارفين، ج 1، ص 8) كه با مراجعه به كتاب وفيات چنين انتسابى وجود ندارد. پس از وى، يوسف اليان سركيس (معجم المطبوعات العربية و المعربة، ج 1، ص 436) شيخ آقا بزرگ (الذريعه، ج 17، ص 72 73)، و بالأخره سيدعبدالعزيز طباطبايى (همان، ص 654) اين كتاب را به اسفراينى نسبت داده‏اند كه به نظر مى‏رسد كه مستند آنان تنها گفته اسماعيل پاشا باشد.

161. ص 72.

162. شهاب‏الدين احمد بن عبدالوهاب نويرى، نهاية الارب فى فنون الادب، ج 20، ص300.

163. علامه عبدالحسين احمد امينى، الغدير، ج4، ص 349.

164. قاضى طباطبايى، همان، ص 60.

165. همان، ص 221.

166. همان، ص 640.

167. ابن عساكر، تبيين كذب المفترى، ص 241؛ تاج‏الدين ابى‏نصر عبدالوهاب بن على سُبكى، همان، ج 4، ص 257؛ شمس‏الدين ذهبى، همان، ج 17، ص 354؛ شيخ عباس قمى، الكنى و الالقاب، ج 2، ص 26.

168. ابواسحاق اسفراينى، نورالعين فى مشهد الحسين عليه‏السلام، ص 19 ـ 20.

169. همان، ص 24 ـ 25.

170. همان، ص 28.

171. همان، 28 ـ 29.

172. همان، ص 48 ـ 49.

173. همان، ص 49.

174. همان، ص 50.

175. همان، ص 56.

 


تاريخ در آيينه پژوهش » زمستان 1386 – شماره 16
صص 83 تا 122

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *