خبرگزاری فارس_گروه تاریخ: کار از شلیک توپ و تفنگ گذشت و به نبرد تنبهتن با شمشیر و خنجر رسید؛ جایی که ارتش عظیم ۷۰ هزار نفری امپراتوری عثمانی در هم شکست و تنها ۲۰ هزار نفر از آنان توانستند جان سالم به در ببرند.
این رخداد، گوشهای از اقتدار خیرهکننده سپاه ایران در دفاع از مرزهای غربی در برابر عهدشکنیهای تاریخی است. روابط ایران و عثمانی در دوران قاجار همواره بر لبه تیغ صلح و جنگ حرکت میکرد. در بهار سال ۱۱۹۰ شمسی، در حالی که امپراتوری عثمانی درگیر نبردی فرسایشی با روسیه بود، «سلطان محمدخان ثانی»، پادشاه عثمانی، برای خرید زمان، هیئتی بلندپایه شامل عبدالوهاب پاشا را به تهران فرستاد.
در مذاکرات این هیئت با «میرزا شفیع»، صدر اعظم وقت ایران، مقرر شد حاکم شهر زور از سوی ایران تعیین شود، امنیت زائران ایرانی در عتبات عالیات حفظ شود و دو کشور منافع یکدیگر را در برابر روسیه لحاظ کنند.
اما علی اصغر شمیم در کتاب «ایران در سلطنت قاجار» مینویسد: «در پشت پرده این توافق، این سفارت جز یک حیله و خدعه سیاسی چیزی بیش نبوده است و شاید قصد سلطان عثمانی اغفال و انصراف خاطر سران سپاه غرب از ادامه عملیات نظامی در بینالنهرین بود.»
طولی نکشید که نقض عهد عثمانی نمایان شد. در تابستان ۱۱۹۱ شمسی، «عبدالله پاشا»، حاکم جدید بغداد که بدون موافقت فتحعلیشاه منصوب شده بود، شهر زور را از کنترل ایران خارج کرد و سلطان عثمانی نیز در قرارداد صلح با روسیه، کمترین توجهی به منافع ایران نکرد.
در پاسخ به این تجاوز، فتحعلیشاه فرمان تنبیه متجاوزان را صادر کرد. محمدعلی میرزا دولتشاه، شاهزاده مقتدر قاجار و حاکم غرب کشور، ارتش ایران را در سه ستون منظم از مسیرهای قراتپه، قزلرباط و زهاب به سوی بغداد فرستاد و مواضع نیروهای عثمانی را در کرند، زهاب و اربیل درهم کوبید.
والی بغداد که خود را در آستانه سقوط میدید، با فرستادن شیخ محمدجعفر نجفی، از علمای برجسته شیعه ساکن نجف، برای میانجیگری و تحریک احساسات مذهبی شاهزاده ایرانی، موقتاً ارتش ایران را از دروازههای بغداد عقب راند.
با این حال، پس از کشته شدن عبدالله پاشا، دربار عثمانی در پاییز ۱۱۹۳ شمسی، ناچار شد تمامی شروط ایران را درباره حاکمیت شهر زور و امنیت زائران بپذیرد. آرامش مرزی دیری نپایید و در سال ۱۱۹۹ شمسی، با تحریکات تازه حکام ترک در ارمنستان و مرزهای آذربایجان به پایان رسید.
به نوشته «سر پرسی سایکس»، مورخ، در کتاب «تاریخ ایران»، «مازارویچ، سفیر روسیه در تهران، نیز در دامن زدن به این درگیریها بیتأثیر نبود. اما آنچه کاسه صبر ایران را لبریز کرد، جنایت حافظ محمد پاشا، والی ارزروم، بود؛ او «صادق بیگ» را که عباس میرزا، ولیعهد دلیر ایران، با اماننامه به ارزروم فرستاده بود، برخلاف قولی که داده بود، به همراه تمامی همراهانش ناجوانمردانه به قتل رساند.
در اواخر تابستان ۱۲۰۰ شمسی، ارتش ایران در دو جبهه شمالغرب و غرب یورش بزرگی را آغاز کرد.
عباس میرزا در شمالغرب پس از تصرف توپراق قلعه به دست «حسنخان قاجار قزوینی» و وارد کردن ۴ هزار تلفات به دشمن، قلعههای استراتژیک بایزید، ملازگرد، موش و بدلیس را فتح کرد؛ پیروزی بزرگی که در آن میرزا ابوالقاسم قائممقام، استاد و وزیر ولیعهد، در شهر بایزید خطبه پیروزی به نام پادشاه ایران خواند.
در جبهه جنوب نیز دولتشاه با همراهی جنگجویان لرستان به فرماندهی «حسنخان فیلی»، سپاه عثمانی را در کنار رود سیروان شکست داد، سلیمانیه را فتح کرد و تا سامرا و پشت دروازههای بغداد پیش رفت؛ پیشروی درخشانی که تنها به دلیل بیماری ناگهانی و وفات جانسوز دولتشاه در محل طاق کسرا در پاییز ۱۲۰۰ شمسی، متوقف شد. در تابستان ۱۲۰۱ شمسی، عثمانی برای جبران شکستها، ارتشی ۷۰ هزار نفری به فرماندهی «محمدامین رئوف پاشا» به ارزروم فرستاد.
هدف نخست آنان، ۱۲۰ سرباز ایرانی مدافع توپراق قلعه بود.عباس میرزا با ۴ هزار تن از زبدهترین سواران خود به قلب سپاه دشمن زد و پس از رسیدن نیروهای کمکی، نبردی خونین درگرفت.
تاریخنگاران روایت کردهاند که در این نبرد «سربازان ایران نهایت جلادت و شجاعت را بروز دادند و کار از توپ و تفنگ به شمشیر و خنجر کشید.» در نهایت، ارتش عظیم عثمانی متلاشی شد و تنها ۲۰ هزار نفر از آنان جان به در بردند.
پس از این پیروزی، عباس میرزا «میرزا تقیخان فراهانی»، امیرکبیر آینده، را برای مذاکرات صلح فرستاد و همزمان دربار عثمانی ناچار شد با پذیرش تمامی شرایط، نماینده خود را برای عقد قرارداد صلح راهی تهران کند تا بار دیگر اقتدار ایران در مرزهای غربی به ثبت برسد.
منابع:
۱. کتاب «ایران در دوره سلطنت قاجار» از علیاصغر شمیم
۲. کتاب «تاریخ ایران» از سر پرسی سایکس



